ਤਰਕਸ਼ੀਲ (48) ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ, 1993, Tarksheel, March-April, 1993

2੨੩

ਸੁਸਾਇਟੀ_ਪੰਸਾਬ

ਰ ੮੧੧੧੧

ਕਾਰਨਾਂ (੧24501) ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂ ਵਹਿਮ ਭਰਮਾਂ ਤੋ” ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਕੂ ਹ

-=

ਦਾ ਤਰਜਮਾਨ

%੪ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ

ਐਂ ਸੂਚਨਾ ਚਿੰਤਾ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਈਏ ੍

ਚ ਪ੍ਰ_੨ਿ ॥ ਫੈਕਟਰ ਦਾ ਭੂਤ 1.
“੧ '<, ੮ "੨ ', “੫ | ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੋਮੇ ਵਿ ੫. ਮਿ

ਰਹ ਪੂ ਮੱ ਰਿ ' | ` ਗਰ ਸੈਪਾਦਕ ਦੀ ਡਾਕ ੧ ਹੈ ਪਿ ਨ "੮
੧੧ 8 ਕਿ (1 ੧ ਪੱ 4੦ ਕੇਸ ਰਿਪੋਰਟ << ੍ 14੧੧6 ਗੰ ੫ ੧ 5
ਮਾਰਚ ਅਲ 4 ਨ ਘ੍ਰੰ& ਵਿਗਿਆਨ ਲੋਕ ਨ 51 & ।
ਸੀ ਰਿ ਮੀ , ੧ ੫, 'ਘ_ %੪ ਤਰਕ ਦਰਪਣ ਮਿ ੧" ੯ ੧੮੧੧੧
੩ ੩੨੯੧੬ ੫ ੧੧੧੧੧ ਵਾਂ

ਇਜਾਜ਼ਤ

ਨਿ8111116510।੧

ਮੈਂ ਹੇਮ ਰਾਜ ਸਟੈਨੋ, ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ “ਤਰਕਸ਼ੀਲ' ਸਟਾਲਿਨਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕਖਾਨਾ
ਡੋਡ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ) ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀ-ਡੀ.ਐੱਫ. ਫਾਈਲਾਂ ਬਈ ਕੇ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਪਾਉਇ
ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਪੀ.ਡੀ.ਐੱਫ. ਫਾਈਲਾਂ ਬਈਾ ਕੇ ਆਨ-
ਲਾਈਨ ਪਾਉ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਦੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹੱਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਸਾਇਟੀ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਨ।

| 1੬੧੧ ੧੩] 5੯੬।੧੦, ੦੪/11੬। 3੧੦ 006151੧੬ ੦1 1੧5੬੬|, ੧੬੬0੧ ੬੩੧ ।੬।11551੦।੧ ੧੦
5੧੩੧੧ 51੧੬੧ (੪.ਨ.%. 363੦, 215%. "੩੦6੦੦ ੯੦ ੫0੦੩੦ 011॥੧੧੬ ੩ 155੫੬5 ੦੧ 1੫੬5੬੬1 ॥੧ 79”
੮1੧੩੯. 1105 9੬1191551੦।1 15 ੦।॥% ੮। ੫16੩੦1੧੬ 155੫€5 ੦11੧੬ ॥੧ ”9” ੮1੧੩੯. 1੧੬ ੦੦੧੧੬ ੩੧੦
311 ੦61੬। ।1੬1੯5 ੮। 1511੪੬15 ੦੦।੧੦।।੦।੧੩॥੧5 ੪/0। 135੬੬ 5੦੦੬੯॥ ?੫ਮੁੰ੩੦ (੧੬੬9).

੮੧੧੫
ਦਸਤਖ਼ਤ - $।੬1੧੧੯੫।੬ .> “0 %੧ 9 2%6 ਨ ੪੧86 ਕੇ ਚ
ਪਤਾ - ਨ੪੦।੬55 : 15੬੬। 41੩੧੪

15੧੬੬ ੮੧੦੫6, 531੦੩ 3॥0355

8/0੧10/।#-148101 (0136)

ਮਿਤੀ - 9੩੯੬: । %-/2 ਇਤ “ਨ

ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਨਾਤਾ ਕੀ ਹੈ ?
__ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੁੜੇਲ ਦਾ ਸਾਇਆ
ਕਦੇ ਦੇਵੀ ਬਣਾ ਪੂਜਿਆ ਹੈ
ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭਡਿਆ
ਕਦੇ ਰੱਜਕੇ ਭੋਗਿਆ ਹੈ
_ ਜੋਗੀ ਬਣ ਕੰਨੀ-ਮੈਦਰਾਂ ਪਾ
` ਹੁਸਨ ਦੀ ਖੈਰ ਲਈ
ਮੇਰੇ ਦਰ 'ਤੇ ਅਲਖ ਜਗਾਈ ਹੈ
ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਵਟਾ
ਕਰ ਥਈਆਂ ਥਈਆ
ਰੁਸੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਰਿਝਾਇਆ ਹੈ
ਤੇਰਾ ਰੱਬ ਨਿਰਾਲਾ ਹੈ
ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ੌਕ ਅਵੱਲੇ ਨੇ
ਮੇਰੇ ਅਬਲਾ ਦੇ ਪੱਲੇ
ਤੂੰ ਸਦਾ ਕਲੰਕ ਹੀ ਪਾਇਆ ਹੈ । .
ਮੇਰੇ ਜੋਬਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ
ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਉ” ਖਿੜਦਾ ਹੈ
ਸੇਰੇ ਹੁਸਨ ਦੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦੀ ਚਰਚਾ
ਤੇਰੀ ਹਰ ਮਹਿਫਲ ਕਿਉ” ਛਿੜਦਾ ਹੈ
ਮੋਰੀ ਜਰਾ-ਸੀ- ਆਹਟ `ਤੇ
ਤੋਰਾ ਧਿਆਨ ਕਿਉ” ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ
ਤੇਰੀਆਂ ਕੰਮਜੋਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ
ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਕਿਉ” ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ ?
ਇਹ ਕੀ ਰਾਜ ਹੈ ਰਾਜਦਾਂ
_ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦਾ ਫਲ
ਹਸੋਸ਼ਾਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ
ਵੰਸ਼-ਪਾਲਣ ਦਾ ਬੌਝ ਮੇਰੇ ਸਿਰ
ਵੰਰ-ਤੋਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ
ਸਿਰ ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ।
ਹੁਸਨ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੁੱਟਣ ਲਈ

'ੜੋ

--ਮਹੇਦਰ

(੪ ਮਾਰਚ ਦੇ ਨਾਂ) %
ਦੇਵਾਂ ਸੰਗ ਰਲਕੇ ਵੀ
ਜਤ-ਸਤ ਦਾ ਪਾਲਕ ਰਿਹਾ ਤੂੰ
_ਪੀਰਾਂ-ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਵੀ
ਹਵਸਾਂ-ਲਾਲਸਾਂ ਦੀ ਚਾਲਕ ਰਹੀ ਮੈ”
ਕਦੇ ਇਹ ਭੇਦ ਤਾਂ ਖੌਲ੍ਹ
_ਸੱਚੇ ਦਿਲੋ” ਕੁਝ ਤਾਂ ਬੋਠ
ਇਹ ਮਰਿਆਦਾ ਪਰਸ਼ੋਤਮ
` ਸੋਲਾਂ ਕਲਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ।
ਤੇਰੇ ਵਿਹਾਜੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਕੇ ਵੀ
ਤੋਰੇ ਸ਼ੁੱਕ ਦੀ ਬਾਲੀ
` ਅਗਨ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਚੋ ਲੰਘ ਕੇ ਵੀ
ਧਰਤੀ ਹਵਾਲੇ ਕਿਵੇ“ ਹੋਈ ਮੈ” ।
ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਮੇਰੇ ਚਲਿਤਰ
ਕਿਸ ਮਜਬੂਰੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਂ ਨੇ ?
ਇਹ ਮੇਰੀ ਲੱਜਾ
ਕਿਸ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ? '
-ਜੂਝੇਂ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਹਾਰਕੇ
ਮੈਰਾ ਤਨ-ਮਨਂ ਲੰਗਾਰਕੇ
ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਲਾਜਵੈਤੀ
ਕਿਸ ਨੇ ਧਰਿਆ ਹੈ ?
ਮੋਤੀ ਨਿਰਲੱਜਤਾ 'ਚ ਨਿਰਲੱਜ ਜੌ
ਕੀ ਲੱਜਤਾਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਣੀਆਂ ?
ਫਿਰ ਲੱਜ-ਪੱਤ ਦਾ ਰਾਖਾ ਤੁ
ਤੇ ਨਿਹੱਕੇ ਸਰਾਪ ਦੀ ਭਾਗੀ
ਮੈ“ ਕਿਵੇਂ ਰੋਈ !
ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਪਥਰਾਈ ਅਹਿਲਿਆ
ਤੇਰੀ ਛੋਹ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀ" ਹੁਣ
ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਬੈਧਨ ਤੋੜ
ਤੋਰੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਖੜੀ ਹਾਂ ਮੈ”
ਆਪੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਅੱਜ .
ਆਪਣੇ ਅਸਲੋ ਦੀ ਪਛਾਣ 'ਤੇ ਹੈ
ਅੱਜ ਤੋਰੇ ਤੋ ਤੇਰੇ ਇਸ਼ਟ ਤੋ”
ਕੋਈ ਸਤੀ ਸਵਿਤਰੀ ਆਪਣੇ ਸਤਿਆਵਾਨ ਦੀ ਨਹੀ”
ਗੁਆਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਰੈ ਮੇਰੀ
ਹੁਣ ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰੇ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਨਹੀ”
ਸਾਲਮ-ਸਬੂਤੇ ਸਾਥ ਦੀ ਮੈਗ ਹੈ ਮੇਰੀ ।

(ਸੈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਰਤ ਦਿਵਸ)

ਤਰਕਸ਼ੀਲ

ਸੈਪਾਦਕ :
ਬਲਵਿੰਦਰ ਬਰਨਾਲਾ

ਸੈਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ :
ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਅਵਤਾਰ ਗੋਦਾਰਾ
ਰਣਧੀਰ ਗਿੱਲਪੱਤੀ
ਰਾਮ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ

ਪ੍ਰਬਧਕ 2

ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ,

ਮੁਹੱਲਾ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦਾ

ਭਦੌੜ (ਸੈਗਰੂਰ)

ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਟਵਾਰੀ, ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ

੧

ਰਚਨਾਵਾਂ ਭੇਜਣ ਲਈ ਪਤਾ :
ਸੰਪਾਦਕ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ
ਪੋਸਟ ਬਾਕਸ ਨੰ. 22
ਬਰਨਾਲਾ-148101
ਅਵਤਾਰ ਗੋਦਾਰਾ

ਐਡਵੋਕੇਟ
ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ
ਫਰੀਦਕੋਟ (ਪੰਜਾਬ)
ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਛਪਵਾ ਕੇ
ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ,ਪੰਜਾਬ ਵਾਸਤੋਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ

ਸੰਪਾਦਕੀ

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪਾਸ ਆਉਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ
ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਪਿਛੇਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ
ਕਾਰਨ ਕੌਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਦੇ ਹਨ-ਔਤਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ । ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਕਾਰਨਾਂ
ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਭਾਵ ਭਾਵੁਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਹੰਦਾ
ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਯਥਾਰਥ
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈਦਾ ਹੈ । ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀ
ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਿਤ
ਧਾਰਨਾ ਘੜ੍ਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਸਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ _ਨੌੜੇ ਦਾ ਵੀ ਵਾਸਤਾ
ਨਹੀ" ਹੁਦਾ । ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ” ਟੁੱਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਕਾਰਨ ਕਿਉਕਿ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਨੋੜਿਓ' ਜੁੜੇ ਹੈਦੇ
ਹਨ । ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ
ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਫਣ ਦੀ ਕੋਈ
ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ _ਕਾਹਲੋਂਪਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਬਰ,
ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਧੀਰਜ਼ ਦਾ ਪੱਲਾ ਹੀ ਫੜ੍ਹਨਾ ਉਚਿਤ ਤੇ ਸਾਰਥਿਕ ਸੁਝਾਅ ਹੈ । ਪ੍ਰੇਤ
ਅਤਰਮੁਖਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਟ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧਿਆਂ
ਵੱਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਬੱਸ ਅਜਿਹੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਤਰਮੁਖਤਾ
ਦੇ ਖੋਲ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝੇ । ਸਵੈ
ਕਲਪਿਤ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਬਣਾਈਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ_ਮਾੜੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
ਬਦਲ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ.ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੈਚ
ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ । ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਉਚਿਤ ਅਤੇ
ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਲੌ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਅੰਤਰ-
ਮੁਖਤਾ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੂਖਤਾ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਮੱਦਦ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ । ਸਵੈ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿੰਦਗੀ
ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ, ਸਾਰਥਿਕਤਾ, ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ, ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ
ਠੀਕ ਅਤੇ ਵਰ ਬ ਸਮਝ ਬਣਾਕੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਟ ਦ: ਸੌਖਿਆਂ
ਹੱਲ ਲੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
€)

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ (੧

ਆਂ

ਸੁਪਨੇ ਆਉਣੇ ਉਨੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ ਜਿੰਨੀ ਕਿ
ਨੀਦ ਆਉਣੀ । ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੋਂਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨਿਆਂ
ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਿਉ'ਦਾ ਨਹੀ”
ਰਹਿ ਸਕਦਾ । ਇਸ ਲਈ ਹਰ `ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ
ਸੁਪਨੇ ਆਉਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ, _ਭਾਵੇ” _ਬਰੁਤ ਸਾਰੇ
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਰ ਜਰੂਰੀ ਸਰੀਰਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ

(ਜਿਵੇ“ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ), ਇਸ ਤੇ ਅਣਜਾਣ

ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਆਉਦੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਆਉਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਸਿਤ
ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਆਉਦੇ ਹਨ (ਸ਼ਾਇਦ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ
ਲੱਗਾ ਕਿ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਲੈਦੇ ਹਨ ?)

ਸੁਪਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹੀ

ਹੀ.ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ । ਸਾਰੀਆਂ'

ਪੁਰਾਤਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ,
ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ
ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਜਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ
ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਜਹੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਸਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦੇਵੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ,
ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ (ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ) ਜਾਂ ਭਵਿਖ ਨਾਲ ਸਬੰਧ
ਰਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਠਤੀਆਂ ਦੇ ਅਸਤ ਵਿਚ ਸਨ ।
ਸੁਪਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰ ਸਾਰਥਕ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਅਰਿਸਟੋਟਲ ਨੇ ਦਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੁਪਨੇ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ
ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਨਹੀ ਰਖਦੇ ਸਗੋ' ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ
ਵਿਚ ਮੰਨ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ 1

'` ਨੀਂਦ ਦਾਂ ਅਧਿਐਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਢੁਆਰਾਂ _ਕਈ
ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੱ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ . ਤੋ ਜਾਗ

ਆਉਣ ਤੋ ਜਾਂ ਵਿਚੌ' ਜਗਾ ਜਗਾ ਕੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ । .

ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ

-ਡਾ: ਬਲਵੈਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ

ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਈ. ਈ. ਜੀ. ਅਤੇ
ਪੌਲੀਗਰਾਫ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆਦਿ) ਰਾਹੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲਈ
ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਆਦਿ । ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ
ਤੇ 9 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਜਮ
(0-81੬੬0) ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਨੀਂਦ ($-51੬0). ਸੁਪਨੇ
ਸੁਪਨ-ਨੀਦ ਦੌਰਾਨ ਆਉਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਸੁਪਨ ਨੀਦ
ਦਾ ਦੌਰ ਰਾਂਤ ਨੂੰ 4-5 ਵਾਰੀ ਆਉਦਾ ਹੈ । ਰਾਤ ਦੀ
ਕੁਲ ਨੀਂਦ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿਸਾ (1/5) ਸੁਪਨ-
ਨੀਦ ਵਿਚ ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ । ਸੌਣ ਤੋ ਬਾਦ ਸੁਪਨ-ਨੀਦ
ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ ਤਕਰੀਬਨ 1ਲੂ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ
ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ 10ਕ੍ਰ ਮਿੰਟ ਚਲਦਾ. ਹੈ ਤੇ ਛੇ

ਨੀਦ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਆ
ਦਾ ਦੌਰ ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਦਿ। ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਸਾਰੀ ਵੀ
ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 15 ਘੰਟਾ ਸੁਪਨ-ਨੀ'ਦ ਵਿਚ ਗੁਜਰਦਾ
ਹੈ 1 ਸਵੇਰ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸੁਪਨ-ਨੀ'ਦ ਦੇ ਦੌਰ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਪਨ-ਨੀਂਦ ਦਾ ਸਮ
ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲੋ ਜਿਆਦਾ ਹੈਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਮਰ ਦੇ
ਵਹਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੁਪਨ-ਨੀਂਦ ਦੋਰਾਨ
ਹਿੱਤ ਦੇ ਡੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ
ਪੱਠਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹਰਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ
ਇਹ ਹਰਕਤ ਅਕਸਰ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਸਪਨ.
ਨੀਂਦ ਦੂਸਰੀ ਨੀਦ ਨਾਲੋ ਕੋਈ ਹਲਕੀ ਜਾਂ ਡੂੰਘੀ ਫ਼
ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀ ਸਗੋਂ ਇਕ
ਵਖਤੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨੀਦ ਹੈ ।

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ

ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਲੌੜ ਹੈ, ਕਿਉਕਿ ਇਹ

ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵਿਕਸਿਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਵੱਖੁ-

ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸੁਪਨ ਨੀਦ ਚੱਕਰ (01880 $1੪6।3
2901੬) ਦਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵੌ)
ਸਬੋਧ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਇਉ” ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਰਿ ਸੁਪਨ-ਨੀਂਚ ਹੋਰ

4 /ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ= =ਅਪ੍ਰੈਲ 93

੭

ਲੌੜਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਿਕਸਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜ
ਹੈ । ਜੇ ਅਸੀ ਦੁਆਈਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੁਪਨ-ਨੀਦ
ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਨੀਦ ਵਿਚ ਸੁਪਨ-
ਨੀਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ
ਨੀਦ ਤੇ ਸੁਪਨ-ਨੀਦ ਦਾ ਚੱਕਰ ਫੇਰ ਸਧਾਰਣ ਹਾਲਤ
ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੁਪਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ
ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਵੀ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ
ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਓ ਘਟਾਉ'ਢੇ ਹਨ । ਸਿਖਣ (1-੪੩॥-
0109) ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ । ਪੜ੍ਹਣ
ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਿਕ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ
ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਪਨੇ ਆਉਦੇ ਹਨ।
ਸੁਪਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋ” ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਮਕਬੂਲ
ਖੋਜ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਨੋਵੇਗ
ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਉਰਜਾ (011੬8) ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ-ਮਨੁੱਖੀ ਇਛਾਵਾਂ ਨੂੰ _ਉਘਾੜ-
ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ
(ਚਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ); ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਾਰਵਿਹਾਰ
ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀ” ਸੈਵੇਦਨਾ ਆਦਿ ਦਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ । ਇਸ ਤਰਾਂ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣੇ ਬਿੰਬ, 'ਅਪ੍ਰਤੱਖ
ਸੁਪਨੇ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਬਿੰਬ ਐਨੇ ਸੈਵੇਦਨਾਸ਼ੀਲ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸੋਚ ਤੋ”
ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨੀਦ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਸਕਦੇ
ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਚੇਂਤ ਮਨ ਦਾ
ਸੈਂਸਰ ਜਾਂ ਫਿਲਟਰ ਰੌਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਿੰਬ, ਸੈਂਸਰ ਜਾਂ
ਫ਼ਿਲਟਰ ਚੌ ਪੁਣ-ਕਣ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਚੇਤ-
ਮਨੁ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ (ਜਿਵੇ ਕਿ ਕਈ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ
ਰਲਗਡ ਹੋਣਾ, ਜਾਂ ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਜਾਂ ਸੈਕੇਤਿਕ ਤਬਦੀ-
ਲੀਆਂ ਆਦਿ) ਦੁਆਰਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਕੇਂ
ਸੁਪਠਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਘੜੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਲ
ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ
ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਿਰ-ਮੂੰਹ ਨਹੀ ਬਣਦਾ । ਸੁਪਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ
ਅਜੀਬੋਗਰੀਬ ਤੁਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇ" ਕਿ

੪

ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਸੁਪਨੇ ਸਚੇਤ ਮਨ

==ਕ= ਅਨਕ ਅਕਲ ਅ੦======5ਣ <======== ਚਲਤ ਅਕਲ
੨੨੪੦੦

ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਘੜ ਹੋਣਾ ਅਰਧ-ਚੇਤਨ

$- ਅਚੇਤ ਮਠ
0 (7 ਰ
ਲਾ ਇੱ

18 'ਝਿ

ਟੂ
ਦਿ ਼੍ ਜੇ 9
ਹਦ 0 10 [0
ਇ |ਠ ਡਿ 1੦
ਰੰਗ ਉਨ 10000. 10
ਪ੍ ਦਲ! 0੪ ਮੰਡ

ਤਰ 441. 1111..1.04 98040...
ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸੈੱਸਰ

ਗੀ : ੍
(1
ਦੂ ।ਲ
ਪਤ “ਜਾਰ <=
ਲਿ ਦਿ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਬਿੰਬ
ਚੰਨ ਰਿ
ਹਨ ਗੰਦ
ਇਇ[ % 2੫ 2 2
ਹ£ ਹੁੰਏ ਪੋ] | | |

_ ਮਨੋਵੇਗ (00੪0੩)

ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਆ'

5/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93

ਅਜ਼ੀਬ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਰਹਸਮਈ ਤੇ
ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਦਾ _ਦਿਖਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਲਾਂ
ਬਦਲਣਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਲਣਾ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਡਣਾ, ਉਚਾਈ
ਤੋਂ ਡਿਗਣਾ, ਮੌਤ ਸਬੋਧੀ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਵੱਢਿਆ

ਜਾਣਾ, ਹਾਦਸੇ ਹੋਣਾ, ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣਾ, _ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ
ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਸੰਬਧੀ, _ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ-ਦੋਸਤਾਂ, ਦ੍ਜ਼ਮੰਣਾਂ
ਸੰਬੰਧੀ , ਸੈਕਸ, ਲੜਾਈਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮ, ਜੰਗਾਂ, ਅੱਗਾਂ,

ਜੰਗਲਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਸਬੈਧੀ ਸੁਪਨੇ ਆਮ ਲੌਕਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ _

ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਸੋ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ ਜਾਹਰ ਹੈ ਕਿ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਆਉਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ । ਬਾਰ
ਬਾਰ ਇਕੇਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਸਧਾਰਣ ਗੱਲ ਹੈ ।
ਸੈਕਸ ਸਬੈਧੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਨੀਦ ਵਿਚ ਵੀਰਜ ਦਾ
ਖਾਰਜ ਹੋ ਜਾਣਾ [ਅਖਾਉੜੀ _ਸੁਪਨ-ਦੋਸ਼] ਬਿਲਕੁਲ
ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੱਲ ਹੈ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਫਿਕਰ
ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀ । ਦਿਨ _ਵੇਲੋਂ ਨੀਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੁਪਨੇ
ਆਉਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ।
ਕਈ ਲੋਕ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀ” ਆਉਦੇ । ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ
ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਆਉਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੂੜ
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਣ ਤੇ ਇਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਦੇ ।

ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੈ । ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ .

ਸੁਪਨ- ਨੀਦ ਦੇ ਫੌਰ ਵਿਚ ਜਾਗ ਆਉਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ
ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਰਾਤ ਸੁਪਨੇ ਆਏ ਹਨ, ਪਰ
ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨ-ਨੀਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੂਸਰੀ ਨੀਦ ਦੌਰਾਨ
ਜਾਗ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ
ਉਸ ਰਾਤ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀ” ਆਏ । ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ
ਇਹ ਚੀਜ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਇਸ ਤਰਾਂ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀ”
ਆਉਦੇ । ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਕੂਝ ਲੌਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧ ਕੱਚੀ ਨੀਂਦ ਆਉਦੀ ਹੈ ਤੋ
ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੁਪਨਿਆਂ 'ਚ ਹੀ ਜਾਗੋ-ਸੀਟੀ ਦੀ ਹਾਂਲਤ ਚ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਓ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਅਸ-
ਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈਕਿ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੋਕਾਂ

ਏਨੀ ਗੱਲ ਪਿਛੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਜੇ

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਜਾਂ ਡਰ ਵਾਲੇ ਸੁਪਨੇ
ਆਉਦੇ ਹੋਣ ਤੱਦ ਵੀ ਡਰਨਾ ਜਾਂ ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀ”
ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਨਾਓਂ ਘੱਟ
ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਢੌਗ ਹੈ । ਨਾ ਹੀ ਬੁਰੇ ਸੁਪਨੇ ਕੋਈ
ਅਪਸ਼ਗਨ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀਂ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।
ਆਓ ਅਸੀਂ” ਸਾਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਦੀ

ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ । ਸੋਹਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ

ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੱ ਉਠ ਕੇ [ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਬਚ ਗਏ, ਖਰਾਬ ਤੀ
ਸਿਰਫ ਸੁਪਨੇ ਚ ਹੀ ਸੀ, ਸੱਚੀ ਮੁੱਚੀ ਨਹੀ” !] [

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਪੰਜ!ਬ
ਵਲੋ” ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ
ਇਲਾਜ ਕੇਦਰ

ਬਰਗਾੜੀ (ਫਰੀਦਕੋਟ)
ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਰਗਾੜੀ ਦ ਘਰ

ਬਠਿੰਡਾ
ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਜੁਗਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਮਹਿਣਾ ਚੌਕ
ਬਠਿੰਡਾ ।

( ਸ਼ਾਹਕੋਟ
ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਅੱਪੂ ਆਰਟ ਪ੍ਰੈਸ ਸ਼ਾਹਕੋਟ
ਰੋਪੜ
ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਐਤਵਾਰ
(ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਪਰਕ ਕਰੋ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਦੇਸੀ,
ਦਫਤਰ ਇੰਪਰੂਵਮੈ'ਟ ਟਰੱਸਟ, ਰੋਪੜ)

ਪਿੰਡ ਲੱਖੇਵਾਲੀ (ਮੁਕਤਸਰ)
ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਐਤਵਾਰ ਮਾਸਟਰ ਰਮ
ਸਵਰਨ ਦੇ ਘਰ
ਪੁੜੈਣ ਪਿੰਡ
ਪੁੜੈਣ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਸੁਧਾਰ ਇਕਾਈ ਵੱਲੋ”
ਹਰ ਚੌਥੇ ਐਤਵਾਰ

6/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93

-%

ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ

ਹਰ ਰੋਜ ਸਾਡੇ ਹਾਜ਼ਮੇ ਨਾਲੋ` ਵਧੇਰੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸਾਡੇ

. ੩੦ ਪਦ 1165੦. << <<੨-<--<- ਤਵ ਦਰਜ =

`ਤੇ ਬੇਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਫਿਕਰਮੰਦੀ

ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ” ਜਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋ ਖੁੰਝ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਅਸੀ” ਕਿਵੇ

“ਸੂਚਨਾ ਚਿੰਤਾ

ਅਨੁਵਾਦ : ਪ੍ਰੋ: ਮੇਘ

ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ
ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਫਲ 'ਚ ਹੋ ਅਤੇ ਕੋਈ
ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਂਅ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ
ਜਾਪਦਾ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹਿਲਾਉਣ
ਲੱਗ ਪੈਦੇ ਹੋ ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਵਿਚ ਉਸ ਨਾਂਅ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਬੰਦਾ ਤ੍ਰਹਾਡਾ ਦੈਦਸਾਜ
ਹੈਦਾ ਹੈ । ਤੁਸੀ” ਘਰ ਹੈਂਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਢਹੂ ਜਿਹੇ ਰੱਅ ਵਿਚ
ਹੋ ਕਿਉਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੀ. ਸੀ. ਆਰ, ਵਿਚ ਲੱਗੇ
ਸਾਰੇ ਬਟਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਕਰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ” ।
ਤੁਸ਼ੀਂ ਕੌਮ 'ਚ ਲੱਗੇ ਹੋ ਅਤੇ ਉਚੀ ਤਕਨੀਕ ਵਾਲੋਂ ਟੈਲੀਫੋਨ
'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਭੇਜਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਹਾਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ
ਵੀ ਚੇਤਾ ਨਹੀ ਕਿ ਕਿਵੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ ।

ਸਮਾਜ _ਵਿਹ _ਨਿਭਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ
ਅਜਿਹਾ ਭੁਡਾਰ ਸਮੋਣਾ ਪੈਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਮਿੰਟ ਪਸਰ ਰਿਹਾ
ਹੈ । ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਅਦਰ_ "ਸੂਚਨਾ
ਚਿੰਤਾ" ਉਤਪੈਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ - ਇਹ ਫਿਕਰਮੰਦੀ: ਜੋ
ਅਸੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਅਸੀ” ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ
ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ-ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਧਦੇ ਪਾੜੇ
ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਐਕੜਿਆਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਹ
ਪਾੜਾ ਅਸਗਾਰ ਹੌੰਦਾ ਹੈ ।

ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣਾ ਤ੍ਰਹਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸਮੱ-
ਸਿਆ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਤਰਸੀ :
68 ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜ਼ੋ
ਕੂਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹੈ ਹੈ, ਤੁਸੀ` ਉਸ ਨਾਲ ਕਦਮ ਮਿਲਾ 3 ਕੇ,
ਨਹੀ” ਚੱਲ ਰਹੇ ।
(8 ਇਉ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ

ਉਹ ਬਭ ਕਰਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀ ਨਹੀ” ਸਮਝਦੇ ।

`ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਈਏ

--ਰਿਚਰਡ ਸੋਲ ਵਰਮਨ

ਰੇ <੨੪੬-<੮੨--==੩ਊ੩੩੬੨ਵਵ ਨ ਅਜਕਲ ਮਾਮ-- ਮਤਾ ਦਾਜਾਵਦੂਰਹ ਜਦ - ੩੩੬

€$ _ ਇਉ ਕਹਿਣ ਤੋ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਘਬਰਾਉ”ਦੇ
ਹੋ ਕਿ “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀ ਪਤਾ”
€ _ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਵੱਲ ਲੋੜ“ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਰੋ
ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀ” ।

ਸਾਡੇ ਮਨ `ਤੇ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਭੁਤ ਸਵਾਰ

ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਬਹਤਾਤ

ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀ । ਪਰ ਜਿਉ” ਜਿਉ ਸੂਚਨਾ
ਪੁਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ [ਫੋਟੋ-ਉਤਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ
ਕਮਪਿਊਟਰ, ਫੈਕਸ ਮਸ਼ੀਨਾਂ] ਤਕ ਸਾਡੀ ਪਹੁੰਚ ਤਰ
ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਿਉਂ ਤਿਉ” ਇਸ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਦੀ
ਸਰ ਅਪਹੁੰਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇ” ੍
ਕਿਤੇ ਅਸੀ" ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਲੀਹ ਦੇ ਬਿਲਕ੍ਲ ਪਿੱਛੇ ਹੋਈਏ
ਜੋ ਲੌਹੜਿਆਂ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਅੰਕੜੇ ਕੱਢੀ ਜਾ ਰਹ
ਹੋਵੇ । ਅਤੇ ਤਰਦੀ ਲੀਹ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ
ਬਟਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ।

ਇਸ ਅੰਬਾਰ ਨੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੇ ਸੂਚਨਾ, ਤੱਥਾਂ ਤੇ
ਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਖੇੜੇ ਨੂੰ ਸੈਦਲਾ
ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ । ਜਿਸਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਰਾ
ਹੈ ਉਸ ਵਿਚੋ” ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਅਣਘੜ ਅੰਕੜੇ ਹੈਦੇ
ਹਨ । ਜਦੋਂ ਅਸੀ” ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਦੇ ਹਾਂ, ਉਦੋਂ
ਹੀ ਸੂਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ । ਅਕੜਿਆਂ ਦੇ

ਹਮਲੇ ਤੋ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹੇਠਲੇ ਢੈਗ ਤੇ ਰੁੱਖ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ

___ ਕੋਸ਼ਿਸ਼: ਕਰੋ ।
- ਇਸ-ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਝ ਹੈ ਜੋ

ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀ ਪਵੇਗਾ ।
ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ_ ਤੋ ਹੀ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ
ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਆਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨ.

” ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ "93

ਤਾ ਨੁੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ ।॥ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੀ
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਝਿੜਕਾਂ ਸੁਣ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਹ
ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਬਾਰੇ ਸਭ ਸ਼ੰਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣ
ਨਾਲੋ', ਮੂੰਹ ਬੈਦ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਲੱਗਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ ।”
ਇਹ ਗੱਲ ਲਗਭਗ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ
ਅਹਿਸਾਸ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀ ਕੋਈ ਗੱਲ
ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ , ਤਾਂ ਅਸੀ ਕਿਸੇ _ਨਾ_ਕਿਸੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਵੇਂ
ਪੱਧਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ । ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅਸੀੰ ਡਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ
ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪੜਾ ਨਾਂ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਅਤੇ
ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਸੋਸਾਰ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਬਨਾਉਣ

ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਜੇ ਅਸੀ ਕੁਝ ਲੁਕੋਣ
ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਰਣਾ ਵਜੋ”
ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਈਏ, ਤਾਂ ਸੂਚਨਾ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀ ਰਹੇਗੀ ।

ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀ ਨਹੀ ਜਾਣਦੇ , ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ
ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਜਗਾਉਣ ਦਿਓ । ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀ ਸਮਝਦੇ ਉਸ
ਤੋ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰ ਨਾ ਮਾਰੋਂ । ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਹਿਣ
ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ 'ਕੀ ਤੁਸੀ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋਗੇ ?' ਜਾਂ
“ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀ ਕਿ ਜੋਂ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ
ਉਹ ਮੈਂ' ਸਮਝਦਾ ਵੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀ” । ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਂ
ਜਾਣਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਤੁਸੀ ਇਸ ਡਰ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਂ
ਲੱਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤ੍ਹਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਇਸ ਡਰ ਤੋ ਉਚੇ ਉੱਠਣ
'੩ ਹੀ ਪਣਪਦੀ ਹੈ ।

7 ੍
ਰਿ ਆ ਨ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛਾਂਟਣ ਲਈ
ਜਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੋਣ, ਤ੍ਹਾਨੂੰ ਓਨੀ ਹੀ ਆਜਾਦੀ
ਹੰਦੀ ਹੈ । ਜੌ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਚੀਨੀ _ਹੌਟਲ ਵਿਚ ਲੰਮੀ ਭੰਜਨ
ਸੁਚੀ ਫੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਠ ਨੂੰ ਚੰਗੀ
ਤਰਾਂ ਸਮਝ ਜਾਵੇਗਾ । ਜੈ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਵਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਜਾਂ
ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਥਾਂ ਚੂਚੇ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਲੈ ਵੀ ਲਵੋ,
ਤਾਂ ਵੀ ਅਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਹੋਰ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣੇ ਹੁੰਦ
ਹਨ । ਤੁਸੀਂ ਨਾਲ ਸਬਜੀ ਲੈਣੀ ਹੈ 0 ਨ ਅਖਰੋਟ,
ਪਿਸਤਾ ਜਾਂ ਦਾਖਾਂ ? ਮਸਾਲ (੬ ਇਉ ਰਿ ਸਿ ?
ਬਹੁਤੀ ਪਟ- ਫਟ ਇਤਿ ਰਸ ਹੈ।
ਰਿ 3 ਚੁਣ ਘਟਾਂ ਲਵੋ; ਉਨਾਂ ਹੀ ਗਲਤ ਚਣੇ ਦਾ ਡਰ ਘਟ
ਜ਼ਾਫੰਗਾਂ ੨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ

੨ ਤਹਾਡੈ ਲਈ ਸਭ ਤੇ ਵੱਧ ਸਤ ਕਰ]

ਵਜ, ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਡਾੜਟਰ [ਡਾਂਕਟਰ

ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ], ਵਿੱਤੀ, [ਬੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ, ਗਿਰਵੀ,
ਬੀਮਾ, ਟੈਕਸ ਦੇ ਫਾਰਮ, ਕਰਜੇ ਦੀਆਂ ਅਰਜੀਆਂ] ਜਾੱ
ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ [ਸਮਾਨ ਖਰੀਦਣਾ ਤੇ ਚਲਾਉਣਾ]। ਮੱਦਾਂ ਦੀ
ਇਕ ਤੋ ਦਸ ਤਕ ਦਰਜਾ ਬੰਦੀ ਕਰ ਲਵੋ । ਸਿਰਫ ਸੂਚੀ
ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀ ਘੱਟ ਚਿੰਤਾਤੂਰ ਹੋ
ਜਾਵੋਗੇ ।

ਫਿਰ ਨਿਰਣਾ ਕਰੋ ਕਿ _ਕਿਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਰ
ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀ । ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ,
ਤੁਸੀ ਇਹ ਨਿਰਨਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਟੈਕਸ ਫ਼ਾਰਮ-ਭਰਨ
'ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨਾਲੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਟੈਕਸ ਦਾ
ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਲੇਖਾਕਾਰ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ
ਦਿਓ । ੧

ਉਹਨਾਂ ਮੱਦਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ
ਵਖੇਰੇ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੌੜ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਉਹੀ
ਢੌਗ ਅਪਨਾਓ । ਨਿਜੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੈਂ' ਹੋਰਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ
ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਸਿਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਲੋਕ ਵੱਖ ਵੱਖ
ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ - ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਕੇ, ਸਿਖਲਾਈ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਕੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਖੁਦ ਤਜਰਬੇ
ਕਰਕੇ ।

ਜਿਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤਹਾਨੰ

ਰੁਚੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਤਹਾਨੰ
ਸਚਮੱਚ ਰੁਚੀ ਹੈ-ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਲਵੋ। ___

ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਂ ਹੈਸੀਅਤ-
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਖਰੀ ਉਤ-
ਸੁਕਤਾ ਚੋ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਰੁਚੀ 'ਚ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀ
ਹੁੰਦਾ । ਇਹਨਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਉਤਰ ਦਿਓ । ਕੀ ਤਸੀ”
ਆਪਨਾ ਮਨ ਭਟਕਦੇ ਚਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ
ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਹਰ ਲਾਇਨ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ ? ਜੇ
ਇਉ” ਹੈ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ
ਇਸ ਤਰਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ
ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਟੌਹਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ ? ਕੀ ਤੁਸੀ
ਪਿਕਚਰਾਂ ਬਾਰੇ ਰੀਵਿਯੂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋ ਆਪਣੀ ਰਾਇ
ਬਦਲ ਲੈੱਦੇ ਹੋ ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿ_
ਅਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਹਾਨੈੰ ਤਿਹ
ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਡਰਮਈ
ਸੀਰੀਅਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸੀ, ਅੱਚਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਪੈਫੀ ਹੇ ? ਕੀ
ਤੁਸੀ' ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੈਗੀਤ ਸਣਦੇ

ਹੋ? €)

8/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ "93

“੧੦੨੨

-

ਵਾ

੧ ਜਸ ਫੈਕਟਰ ਦਾ ਭੂਤ

'ਲੈ ਭੈਣ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ । ਰੱਬ ਨੇ ਸਾਰੇ-
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਭਾਗ ਲਾਏ ਹਨ ਪਰ ਬਿਸ਼ਨੇ ਦੀ ਨੂੰਹ
ਦੇ ਬੱਚਾ ਨਹੀ' ਬਚਦਾ । ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ ਇਕੋਂ ਕੁੜੀ ਹੈ ।...
ਪਤਾ ਨਹੀ ਕੀਹਨੇ ਕੁਝ ਕਰਤਾ, ਬੱਸ ਬੱਚਾ ਘਾਟੇ ਹੀ ਚਲਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਵਿਚਾਰੀ ਨਾਲ _ਦੋ ਵਾਜ ਇਉ” ਹੋ ਚੁਕੇ ।'
ਪ੍ਕਾਸ਼ੋ ਬੋਲੀ । ਕੌਲ ਬੈਠੀ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ
ਤਾਂ ਝੱਟ ਇਲਾਜ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਹੁੜੀ, 'ਚੱਲ ਮੈਂ
ਚਲਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿਚਾਰੀ ਕੌਲ _।' ਤੇ ਫਿਰ ਨਿਹਾਲ
ਕੁਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਈ ।...ਇਉੱ ਆਪੇ
ਘਰ ਚਲ ਕੇ ਆਈ ਸਲਾਹ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਾਬਿਆਂ
ਕੋਲ ਬਿਸ਼ਨੇ ਦੀ ਨੂੰਹ ਰਸਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਸੁੱਖਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਓਹੜ ਪੋਹੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਬੱਚਾ ਨਹਿਰਦਾ
ਹੈ ਪਰ ਸਿਰੇ ਨਹੀ' ਚੜ੍ਹਦਾ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਗੁਆਂਢਣ
ਰਹੱਸ ਖੋਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਨਾ ਬਚਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਠਿਸੇ ਔਤ
ਤੀਵੀ` ਦਾ ਕੀਤਾ ਟੂਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦੀ ਨਸੀਹਤ
ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੁਖੀ ਔਰਤ ਸੱਤਾਂ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਪਾਂਣੀ ਲੰ ਕੇ ਪਿੰਡ
ਦੀ ਪਹੀ 'ਚ ਨਹਾਉ'ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਉੱਥੇ
ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਵੀ ਓੜਕ
ਨਿਸਫਲ_ਹੋ_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨ9੬018੧0੬ 38੧1 ਜਾਂ
00109) ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘਾਟੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਗਰਭ-
ਪਾਤ ਰੋਣ, ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ
ਕਾਰਣ ਤੋ ਤਾਹਨੇ ਮਿਹਣੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਨਿੰਮੋਝੂਣ ਹੋਈ ਬਿਸ਼ਨੇ
ਦੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਪਿੰਡ 'ਚ ਲੱਗੇ ਕੈਂਪ ਤੇ ਆਈ ਇਕ ਡਾਕਟਰਨੀ
ਨੇ ਕੁਝ ਟੈਸਟ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ । ਸਭ ਪਾਸਿਓ”
ਨਿਰਾਸ਼ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਏ ।
ਹੁਣ ਸੁਆਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕੀ ਉਹ ਕੁਲਹਿਣੀ ਸੀ ? ਕੀ ਉਸ
ਉਪਰ ਕਿਸੇ ਔਤ ਤੀਵੀਂ” ਦੇ ਕੀਤੇ ਟੂਣਿਆਂ ਦਾ ਸਾਇਆ
ਜੀ ? ਕੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਓਹੜ ਪੋਹੜ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਕਾਰਗਰ
ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ $.....:---

ਸਮਝਦਾਰ ਡਾਕਟਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹਾ
ਕਝ ਨਹੀਂ' ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਨੁਕਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ'

- ਡਾ: ਜੀਵਨ ਜੋਤ
ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਬੱਚਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਿਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘਾਟੇ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਖੂਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਯਾਨੀ ਹੈਮੋਗਲੋਬਿਨ
(ਲਾਲ ਰਕਤਾਣੂ ਜੋ ਹਵਾ ਚੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਲੈ ਕੇ ਫੇਫੜਿਆਂ
ਰਾਹੀ" ਸਾਰੇ. ਤੋਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਹੈਚਾਉੱਦੇ ਹਨ) ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ
ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲੱਡ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚਲੀ ਕਜੋੜਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋ ਉੱਕਤ ਲੜਕੀ ਦਾ ਬਲੱਡ ਗਰੁੱਪ ਓ
ਨੌਗੇਟਿਵ, ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਲੋਂ ਦਾ ਬਲੱਡ _ਗਰੁੱਪ ਏ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ
ਨਿਕਲਿਆ । ਡਾਕਟਰਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ
ਪਹਿਲੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਘਰੇ ਹੀ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ
ਦੁਆਈ ਦੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅਜੇਹੀ ਅਹਰ
ਪਈ ਬੱਚੇ ਬਚਣੌ' ਹਟ ਗਏ । ਬੱਚੀ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਟੈਸਟ
ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ । ਖੂਨ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਏ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਸੀ ।
ਮਸਲਾ ਸਾਫ ਸੀ ।

ਅੱਡ ਅੱਡ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਖਰੇ ਵਖਰੇ ਖੂਨ ਗਰੁੱਪ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ੩ ੧ ਵੋ... 444 ੍
ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਫੈਕਟਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਰਿ
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ੧੧੧ ਪਾਜੇਟਿਵ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ੧ ॥੧ ਨੈਗੇਟਿਵ
ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜੇ ੩ 1੧ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਅਤੇ ।੧॥
ਨੈਗੇਟਿਵ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ
੧੧੧ ਨੰਗੇਟਿਵ ਖੂਨ ਵਾਲੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਚ ੧ ਮ॥ ਫੈਕਟਰ ਦੇ
ਖਿਲਾਫ ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ ਔਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।
ਭਾਰਤ ਦੇ 80 ਪ੍ਰਤੀਸਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ੧1੧ ਫੈਕਟਰ ਪਾਇਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਬਾਕੀ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਇਸ ਤੋ ਬਿਨਾਂ ਹਨ ।
(ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮੋਟੇ ਐਦਾਜੇ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ ਕਿਉਕਿ
ਸਾਰੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਖੂਨ ਦਾ ਸਰਵੇ ਨਹੀ” ਕੀਤਾ (ਆ )

ਉਪਰੋਕਤ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ()
ਲੈਗੇਟਿਵ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਚੀ ਦਾ ,, ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ (ਬਾਪ ਵਾਲਾ|
ਬੱਚੀ ਦੇ ਜਨਮ ਉਪਰੰਤ, ਔਲ ਅੱਡ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਬੱਚੀ ਦ;
ਕੁਝ ਖੂਨ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਲ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਂ
9/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ' 93

ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ ਐਸ਼ (&11000015) ਪੈਦਾ
ਹੋ ਗਏ । ਬੱਚੀ ਠੀਕ ਠਾਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ
ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨੇ ਬੱਚੀ ਦੇ
ਖੂਨ 'ਚ ਰਲ ਕੇ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀ ਕੀਤਾ । ਕਿਉਕਿ `
ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਮਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿਚ ਅਜੇ ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ
ਐਸ਼ ਨਹੀ ਸਨ ਪਨਪੇ । ਪਰੰਤੂ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਗਰਭ ਠਹਿਰਣ
ਬਾਅਦ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਗਰਭ ਤੋ ਪੈਦੇ ਹੋਏ
ਜੋਗਨਾਸ਼ਕ ਐਸ਼ਾਂ ਨੇ ਔਲ ਰਾਹੀ” ਦੂਸਰੇ ਗਰਭ ਵਿਚਲੇ ਬੱਚੇ
ਦੇ ਖੂਨ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ ਲਾਲ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚਾ _ਘਾਟੇ _[£1੪08੧੫0€ 8003]
ਚਲਾ ਗਿਆ । ਜਿਉ ਜਿਉ” ਰੋਗਠਾਸ਼ਕ ਅਸ਼ਾਂ `ਚ ਵਾਧਾ
ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਸਿਲਸਿਲੋਵਾਰ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ
ਭੇਟ ਚੜਨ ਲੱਗੇ । ਕਿ 1 ਨੰਗੇਟਿਵ ਅਤੇ ਜਿ ੧ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ
ਫੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਬੇਮੋਲਤਾ ਦੀ 'ਕਸਰ' ਨੇ ਬਿਸ਼ਨੇ: ਦੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ
ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ।
ਕੀ ਇਸ 'ਕਸਰ' ਤੋ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾ
ਸਕਦਾ ਹੈ :
ਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਇਸ ਜਿਸ
ਫੈਕਟਰ ਦੇ 'ਭੂਤ' ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ । ਪਰੈਤੂ
ਗੜਬੜ ਹੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਚੌਕਸੀ
ਫੀ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਹਰ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਗਰਭ
ਧਾਰਣ ਸਮੇ” ਮਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ । ਜੇ
ਪਤਨੀ ਦਾ ਗਰੁਪ ੧ ਮਿ ਨੈਗੇਟਿਵ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦਾ ਵੀ
ਇਹੋ, ਤਾਂ ਮਸਲਾ ਹਲ ਹੈ । ਜੇ ਪਤੀ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ੧
ਸਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ' ਨਾੜੂਏ ਚੋ ਖੂਨ
ਲੈ ਕੋ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਖੂਨ
ਮਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਹੈ ਯਾਨੀ ਕਿ ਮ ਨੈਗੇਟਿਵ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ
ਫਿਕਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀ” ਪਰ ਜੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਖੂਨ ਗਰੁੱਪ ਜਿ
ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਖਤਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ
ਦਾ ਇਲਾਜ ਸਿਰਫ ਇਕ ਟੀਕਾ &110-0810600॥ ਹੈ
[ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ ਮਾਰਕਿਟ ਵਿਚ 500-600 ਰੂਪਏ ਹੈ| ।
ਇਸ ਟੀਕੌ ਦੀ ਵਰਤੋ ਬਾਅਦ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਧ ਸਿਆਣੇ
ਕੌਲ ਜਾਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ' ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਹੇ 'ਚ ਸੱਤੇ ਖੂਹਾਂ
ਜੋ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਨਹਾਂ ਕੇ ਚੌਰਾਹੇ 'ਚ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਦੀ।

ਤੀ ਟੀਕਾ ਖੂਨ ਵਿਚ ਬਣੇ ਰੌਗਨਾਸ਼ਕ ਅੰਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ
<੧ ==

ਬਣਨ ਨਹੀ” ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ_ਬਣ ਚੁੱਕਿਆਂ ਨੂੰ

ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉ ਵਾਲੇ ਜਾਪੇ ਨੂੰ ਖਤਰਾ
ਲਾ ਹੋਵੇ |

ਸੋ ਹਰ ਔਰਤ ਲਈ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ

ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇ' ਖੂਨ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਏ ਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਗਰੁੱਪ੧11

ਨੌਗੇਟਿਵ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ, ਜਣੇਪਾ ਯੋਗ ਹਸਪਤਾ-

ਲ.ਜਾਂ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਿਚ ਕੱਟੇ ਜਿੱਥੇ ਸੈਬਧਿਤ ਟੇਸਟ ਕਰਨ

ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ । ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣ
ਬਾਅਦ, ਜਰੂਰਤ ਹੋਣ ਤੇ ਟੀਕਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ।
ਇਹ ਟੀਕਾ ਜਣੇਪੇ ਦੇ ਛੇ ਘੰਟੇ ਬੀਤਣ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 72 ਘੰਟਿਆਂ ਤਕ
ਬਿਨਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਇਆਂ ਇਹ ਟੀਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ
ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਵੇਂ ਹੀ
ਗਰਭਪਾਤ ਬਾਅਦ ਵੀ ਖੂਨ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ।
ਜੇ ਫਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਰੁੱਪ ਨੌਗੇਟਿਵ
ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ 'ਚ ਟੀਕਾ ਲਗਵਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
ਖੂਨ ਵਿਚ ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ ਅੰਸ਼ਾਂ (4100੦0!3) ਦੇ
ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ :
ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ
ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸੈਬੰਧਿਤ ਫੋਸਟ
ਕਰਵ!ਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੈਸਟਾਂ ਰਾਹੀ' ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ
ਅੰਸ਼ਾਂ ਬਣਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ
ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ
ਲਈ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦਾ ਖੂਨ ਬਦਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ । ਤੇ ਬਣੇ ਰੋਗੁਨਾਸ਼ਕ ਅੰਸਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਭ
ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਟੀਕਾਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । [ਕਦੇ ਕਦੇ
ਪਹਿਲੇ ਗਰਭ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦਾ ਖੂਨ ਬਦਲਣਾ ਮੈ
ਸਕਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਰਗੇ
ਹਸਪਤਾਲਾਂ `ਚ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਸੋ ਬੇਮੋਲ ਖੂਨ ਦਾ
ਵਿਗਾੜ ਪੇਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰੱਲ ਤਾਂ ਰੋ ਸਕਦੀ
ਹੈ, ਪਰ ਮਹਿੰਗੀ ਹੈ

[ਨੋਟ : ਬੱਚਾ ਬਾਰ ਬਾਰ ਨਾ ਬਚਣ ਦੇ ਅਨੈਕਾਂ ਕਾਰਣ
ਹਨ । ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਕਾਰਨ ਰੀ ਵਿਚਾਰਿਆ
ਗਿਆ ਹੈ । ਸਹੀ ਕਾਰਣ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਯੋਗ ਡਾਕਟਰ ਦੀ
ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ|

।ਇਸਤਰੀਰੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸੱਗ, ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਫਰੀਦਕੋਟ]

10/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ' 93

੧%

`2

ਵਾਤਾਵਰਣ :

(ਵਨ ਢੇ ਆਧੁਨਿਕ

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਨ ਦੌਰਾਨ ਖੇਤੀ ਦਾ
ਵਿਕਾਸ, ਏਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ, `ਵਾਡਾ-
ਵਰਣ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਆਂਦਿ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ 'ਚੋਂ ਖੋ ਤੱ
ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਗੈਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ । ਇਸ
ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤੀ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ

ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਂਦਨ ਵਿਚ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾਂ `
ਪਰ_ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਉਪਜਾਇਕਤਾ, ਜ਼ਮੀਨੀ '
ਰਸਾਇਣ-ਚੱਕਰ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋ, ਮਿੱਟੀ

ਦੀ ਸੈਨੀਨੇਸ਼ਨ ਅਤੇਂ ਬਾਇਓਂਟਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ 'ਉਪਰ ਜੌ ਵੀ

ਭੈੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆਂ ਉਹ 'ਕਿਸੇ' ਦੀ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਬਣ `

ਸਕਿਆ ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ'
ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ

ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾਂ , ਵਿਗਾੜ ਹੀ ਹੈ । '

ਸਾਧਾਰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੈ ਕਿ ਲੋਕ, ਫਸਲਾਂ ਜੈਗਲ,
ਜੀਵ ਜੋਤ ਆਦਿ ਇਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਿਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ,

ਓਥੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਏਨੀਆਂ ਨਹੀ”''

ਲੱਗਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕਿ ਅੱਜ ` ਪੰਜਾਬ 'ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ
ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਫੇਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਮਣਾਂ ਮੂਹ
ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਅਸੀ” ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ
ਚੂਹੇ ਸਾਡੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਬੋਹਿਸਾਂਬਾ
ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ 1 ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਜਨਸੈਖਿਆਂ ਪ੍ਰਿਛਲੋ
ਕਤ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ
ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ, ਸੱਪ,

ਬਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਓਲੋ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗੋਏ ਹਨ । `ਇਕੱਲੈ
ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰੇ, ਬਾਜ _ਉਕਾਬ ਅਤੇ ਉੱਲੂ. ਹੀ'

ਚਹਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਹੇਠ ਰੱਖਦੇ
ਸਨ । ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਬੌਹੜਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲਾਂ ਉਪਰ ਰਹਿੰਦੇਂ
ਸਨ । ਪਰ _ਅਸੀਂ` ਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ
ਤਕਰੀਬਨ ਖਤਮ ਹੀ'ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਸੋ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ

੮੩੨੧

ਬੋਸ

--ਅਮਰਜੀਤ ਗਰੇਵਾਲ

ਚੂਹੇ ਖ਼ਾਂਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ( ਉਸੇ ਹਿਸਾਬ
ਨਾਛੰ ਕਮੀ ਆ ਗਈ ਹੈ । ਸੋ.ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੋਹੜਾਂ ਅਤੇਂ
ਪਿੱਪਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਜਾਣ' ਨਾਲ ਇਕ ਤਾਂ ਚੂਹਿਆਂ.
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ
ਹੇਠ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖਰਚਾ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਧ ਗਿਆ, (ਖੋਰ
ਠੁਕਸਾਨ ਉਹ ਫੇਰ ਵੀ ਕਰ ਹੀ. ਜਾਂਦੇ ਹਨ)_ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ
ਪਿੱਪਲ-ਅਤੋਂ ਬੌਹੜ-ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਤ,ਵਰਣ ਨੂੰ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ
ਅਤੋ ਸ਼ੁੱਧ ਰਖਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਖਤਮ । ਇਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ
ਪੱਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ
ਅਨੁਮਾਨ ਅਨ੍ਸਾਰ ਇਕ ਬੋਹੜ 20 ਏਅਰ `ਕੌਡੀਸ਼ਨਰਾਂ
ਜਿੰਨਾਂ ਕੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਫੇਰ ਇਹ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕਝ
ਅਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ।` ਸੋ 'ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ
ਇਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਪੈ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋ ਵੱਧ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ
ਲੋੜ ਹੈ । ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇਹੀਆਂ ਗੱਲ! ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਸ_
ਲਈ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ _ਦੁਅਈਆਂ ਬਨਾਉਣ
ਜਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ' ਆਰਥਕ ` ਘਾਟਾ ਨਾ ਪੈਣਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇ । ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਖਤਮ '
ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਚੂਹਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰਾ ਸਾਲ
ਅਨਾਜ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਾਰਨ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਵੀਆਂ
ਕਿੱਸਮਾਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਹ `ਚੂਹੇ

` ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਹੌਲਡਰ ਬਣ ਗਏ

ਹਨ । ਇਕ ਅਨੁੰਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕੱਲੇ
ਚੂਹੇ `ਹੀ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲ, 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ
ਮੂੰਗਫਲੀ ਅਤੇ ਢਾਈ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮਾਦ ਹਰ ਸਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ
ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਫੇਰ ਜਦੋ` ਅਸੀ” ਇਹਨਾਂ
ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ' ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ੩
ਉਹ ਸਾਂਡੇ' ਦੋਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਉਪਰ ਵੀ ਭੈੜਾ ਅਸਰ ਪਾਉ”.
ਦੀਆਂ ਹਨ ।' ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਪਰਜੀਵ) ਪੰਛੀ
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੌਝੇ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸੇ ਲਈ ਵਧ ਗਏ ਹਨ
ਕਿਉਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਸ_ ਖੋਰੇ ਜਾਨਵਰ `ਵ

11/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰੇਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93'

ਬੋਹੜਾਂ ਆਦਿ ਉਪਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਸੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ
ਇਹਨਾਂ ਬੋਹੜਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਡੀ
ਦੁਆਈਆਂ ਦੀ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪੈ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਖਪਤ ਵਧ ਗਈ
ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਵੀ
ਇਸ ਲਈ ਵਧ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ

ਜੋਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਲੱਗਣੇ ਤਾੰ,

ਜਰੂਰੀ ਹਨ ਹੀ, ਪਰ ਜੇ ਅਸੀ” ਜੈਗਲਾਂ ਹੇਠ ਲੋੜੀ`ਦਾ ਰਕਬਾ
ਨਹੀ` ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਾਨੂੰ ਮਾਠੋਕਲਚਰ ਦੀ
ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਤੱ ਤਾਂ ਹਰ ਹੀਲੋ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ
ਲੌੜ ਹੈ । ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਇਹਨਾਂ
ਕੀੜੇ ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕੰਟਰੋਲ
ਵਿਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ । .

` ਫੇਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੌ ਪਾਣੀ ਦੇ _

ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ
ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ` ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅਜੀਬੋ ਗਰੀਬ ਗੱਲਾਂ

ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ .

ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇਜਾਬੀ ਬਰਸਾਤਾਂ ਆਮ ਸੁਣਨ ਵਿਚ
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਦੀ ਆਮ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ
ਹਨ । ਜਦੋ ਅਸੀ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਵਿਚੋ
ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ “ਨਹੀ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ
ਗੈਸਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦੌਰਾਨ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲ ਕੇ
ਫਸਲ ਉਪਰ ਪੈ'ਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ. ਏਕੜ ਦੇ ਏਕੜ ਫਸਲ
ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਜਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ
ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਂ ਜਿੰਨੀ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਦੁਰਵਰਤੋ" ਕੀਤੀ
ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੈ ਹੋਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ।
ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਿਛਲੋਂ ਸਾਲਾਂ ਢੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਟਿਊਬਵੈਲਾਂ

ਦੀਆਂ ਖੂਹੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿੱਤ
ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਾਂ । ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਖੂਹੀਆਂ
ਡੂੰਘੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੌ'ਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਖੂਹੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ
ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਿਗੱਠ ਕਾਰਨ
ਇਹ ਮੌਤਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ
ਰੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਮਾੜਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਜਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉੱਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ
ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਜੇ ਨਹਿਰ ਪਾਣੀ
ਲੁਗਾਉ'ਵੇ ਹਾਂ ਤਾੰ ਸਮ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ

ਬੜੇ ਮਹਿੰਗੇ ਸਿਵਲ ਕੈਸਟਰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੇਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ
ਗਏ ਹਨ । ਜਿਉ” ਜਿਉ” ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ
ਹਨ, ਤਿਉ” ਤਿਉ” ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ
ਖਰਚੇ ਵੀ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਪਰ ਅਸੀ` ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ
ਦਾ ਹੱਲ ਕੇਵਲ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ । ਸਾਨੂੰ
ਚਾਹੀਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ `ਕਿ .ਅਸੀਂ` ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ
ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸਿਸ ਕਰਦੇ । ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ

ਤੌਰ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ `ਦੀ ਚੁਰਵਰਤੋ' ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ

ਕਾਰਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਉਪਰ ਕਾਸ਼ਤ ਹੈ । ਓਧਰ ਸੇਮ
ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ _ ਸੇਮ
ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਓਥੇ ਅਸੀ” ਨਹਿਰੀ
ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਖੈਰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ
ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕੇਵਲ ਝੋਨੇ ਹੇਠੋਂ ਲੋੜੀ'ਦਾਂ ਰਕਬਾ
ਕੱਢ ਕੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਰੀ ਹੋ
ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ
ਹੈਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਫੇਰ ਕਈ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੋਰਹਮੀ
ਨਾਲ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਟਰੀਟ ਕਰੇ
ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਨਿਕਾਸ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨ ਉਦਾਹਰਣ
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀਆਂ ਬਨਸਪਤੀ, ਉੱਨ, ਵੀਰ ਅਤੇ
ਰੰਗਾਈ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ
ਮੁਤਾਬਕ 100 (ਵੀ ਮਾਲ ਬਨਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 400
8000, 765 ਅਤੇ, 500 ਲੀਟਰ ਗੰਧਲਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਰੀਲਾ
ਪਾਣੀ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ । ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀਅ/ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦਾ
ਵੀ ਲ੍ ਪਾਣੀ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪੀਣੀ ਅਤੇ
ਗੰਦ ਮੈਦ ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੋਂ ਵਿਚ ਪੀਂਦਾ ਹੇ ਉਸ ਦਾ ਇਹ
ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਮੱਛੀਆਂ ਛੱਡ ਦਈਏ
ਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੀ. ਏ. ਯੂ. ਦੇ ਵਰ
ਰਥੀ ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖ ਜੂੱਕੇ ਹਨ । ਹੁਣ ਉਸ ਹਸ
ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੱਛੀ ਜਿੰਦਾ ਨਹੀ ਬਚਦੀ । ਨਾਲੇ ਫੇਰ ਜੋ ਰਿ
ਗੰਦੇ ਨਾਲੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਂ

ਉਸ ਦਾ
ਹੀ 2ਸ ਦਾ ਰੁਮਾਲ
ਬਦੀ ਨੱਕ ਉੱਪਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾਰੈ। ਰੇ

ਲੁਧਿਆਣੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਝੇ ਜੈ

ਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ 1
ਹੁਣ ਪੀਣ ਯੋਗ ੍=

ਨਹੀ

19/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚੁ-ਅਪ੍ਰੈਲ 93

-&

ਰਿਹਾ । ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ, ਸੈਪਟਿਕ ਟੈੱਕ, ਸੀਪੋਜ
ਪਿਟ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ
ਦਿੰਦੇ । ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੋਂ ਅਕਸਰ -ੈਜ਼ਾਂ, ਮਹੋੜ,
ਪੀਲੀਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਾਇਰਲ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਕੀਟ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤਾ
ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੁੰਹਦ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚੋਂ
ਪੌਢਿਆਂ.ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ .ਰਾਹੀ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ
ਅਖੀਰ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ -ਦੇਖ਼ਿਆ-ਗਿਆ
ਹੈ ਕਿ ਆਟੇ, ਮੀਟ, ਦੁੱਧ, ਐਡਿਆਂ, ਸ਼ਬਜੀਆਂ_ਅਤੇ ਫਲਾਂ
ਵਿਚ ਵੀ ਡੀ. ਡੀ. ਟੀ. ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ।

ਪੋਜਾਬ ਦੇ ਤਮਾਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਕੋਲੋ,
ਲੱਕੜ, ਤੇਲ, ਡੀਜ਼ਲ, ਪਰਾਲੀ, ਪਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਬਲਣ
ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਅਕਸਾਈਡ, ਸਲਫਰ
ਡਾਇਅਕਸਾਈਡ, ਨਾਇਟਰੋਜਨ ਦੇ ਅਕਸਾਈਡ, ਹਾਈਡਰੋ
ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਪਏ” ਦੇ ਕਣ ਬਹੁਤ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ । ਪੰਜਾਬ
ਦੇ ਸ਼ਰਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਲ ਪਬਲਿਕ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੀ ਘਾਟ
ਕਰਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਰਾਂ, ਸਕੂਟਰਾਂ, ਮਟਰ _ਸਾਇਕਲਾਂ,
ਟੈੱਪੂਆਂ, ਟਰੱਕਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ
ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਗੰਧਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹਵਾ ਵਿਚ ਛੱਡਦੇ ਰਹਿਦੇ
ਹਨ । ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਇਹਨਾ ਗੇਸਾਂ ਤੋ
ਇਲਾਵਾ ਕਾਲਖ, ਸੁਆਹ, ਪੂੜ, ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ,
ਰਬੜ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਅਤੇ ਐਸਬਸਟਾਸ ਪਾਉਡਰ ਵੀ
ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਕੋਲੋ, ਪਾਥੀਆਂ, ਡੀਜਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਬਚ ਖੁਚ ਦੇ
ਬਲਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਅਕਸਾਈਡ
ਖੂਨ ਵਿਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾਂ
ਢਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ, ਮਿੱਟੀ
ਘੁੱਟਾ, ਧੂੜ, ਰਾਖ ਜੋ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਅਸੀ" ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਹਨ
ਜਭ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਰਹੇ

ਰ ਅਸੀ” ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਰਦੀਆਂ
ਵਿਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਹੂੰਆਂ
ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੈਧਲੀ ਹਵਾ ਦੀ.ਇਕ ਖਾਸ ਤਹਿ ਜਿਸ
ਨੂੰ ਸਮੋਗ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ,
ਨੱਕ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਸਕਨ ਰਰਿੰਦੀ ਹੈ । ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ

ਮਹੀਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਸਮੰਗ ਸ਼ੋਜਿ
ਹਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ
ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਪੜਾ
ਬਾਕੀ ਇਹਨਾਂ ਗਸਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋ` ਵੱਡਾ ਖ਼ਿਕਾਰ ਪੇਡ

ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੁੱਲੰ ਮੂਹਰੇ ਬੈਤ ਕੇ
ਖਾਣਾ ਬਣਾਉ ਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਬਚਾਅ
ਲਈ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਤਾਕ ਦਾ
ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ।
ਕਤੋੜਾਂ ਰੁਪੈ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਕਿੱਤ ਨਵੀ" ਮੜੀ.
ਨਰੀ ਟੈਸਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਗੱਠ ਕੀ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ
ਨਾਲ ਲੌਕਾਂ ਦੇ ਸਾਫ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈਣ, ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ
ਪੀਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਖੁਰਾਕ ਖਾਣ ਲਈ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਖਰਚੇ ਵਧ ਰਹੇ
ਹਨ । ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਖਰਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਖਪਤ (ਰੁਪੈ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕੈਲਕੁਲੋਟ
ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਇਥੇ ਇਕ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ
ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਜੌ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ
ਉਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਹੈ
ਸੋ ਕੁਦਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ
ਅਖੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀ” ਕਰਦੀ । ਪਰ ਜੋ
ਵਸਤੂਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਨਾਲ ਪੈਦਾ
ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਦਚਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀ”
ਕਰਦੀ । ਕੁਦਰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਰ ਜ਼ਜ਼ਬ
ਨਹੀ” ਕਰਦੀ । ਉਹ ਅਖੀਰ ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹ
ਬਣਦੀ ਹੈ । ਸੋ ਉਸ ਫੈਦਗੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹੀ
ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ । ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਕਪਾਹ ਕੁਦਰਤ ਦੀ
ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਜੇਕਰ ਜਮੀਨ ਵਿਚ
ਦੱਬ ਦਈਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚਲੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਖਾ ਕੇ

ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹਿੱਚਾ ਹੀ ਬਣਾ ਦਿਦ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ

ਪ&ਾਸਟਿਕ ਦੇ ਸੈਦਰਭ ਵਿਚ ਸੈਭਵ ਨਹੀ`। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂੜੀ
ਦੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਲਈ
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਕੜ ਗਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ
ਲੱਕੜ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿਚੋਂ ਗੈਸਾਂ ਨਹੀ” । ਗੱਲ ਕੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪੈਦਾ ਰੋ
ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ `ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ
ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ
ਲੋੜ ਹੈ । ੫

13/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੋਲ ' 93

ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ_ਕਿ

ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਖਤਮ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀ ਕੀਤਾ
ਜਾ ਸਕਦਾ । ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਟਰੋਲ ਹੇਠ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ।
ਪਰ ਇਹ ਕੌਟਰੋਲ ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਖਰਚੇ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀ”
- ਹੋ ਸਕਦੇ । ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਦੀ ਵਰਤੋ” ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ

ਬੁੱਸ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੈਸਥਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਤਕਨਾਲੌਜੀ ..

``ਦੀ ਸਹੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਵਰਤੋ" ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ । ਹਾਂ ਇਥੇ ਵਹ
ਜਾਨਣਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ:ਕਿ ਤਕਨਾਲੌਜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਿੱਥੇ
ਕਿਰਤ ਦੀ ਐਫੀਸ਼ੈ'ਸੀ ਵਧਾਉ'ਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ
ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਦਾ ਹੈ ।
ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇਕਰ ਅਸੀ' ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੀ ਉਦਾ-
ਹਰਣ ਲਈਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲੋਗਾ ਕਿ ਸਭ `ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ

ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਲੇ ਵਾਲਾ ਇੰਜਣ ਸੀ, ਫੇਰ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ _

ਆਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ । ਤਕਨਾ-
ਲੋਜ਼ੀ ਦੇਂ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੀ ਐਫੀਸ਼ੈਂਸੀ
ਵਧਾਈ ਓਥੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਓਨਾ ਹੀ ਘਟਾਇਆ ਵੀ ।ਸੋ
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਦੇ ਵਿਕਾਂਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭਾਵ ਕਿ ਕਿਰਤ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ
ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਲਟ
ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ।

ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਸੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਤਕਨਾਲੌਜੀ
ਮੁਤਾਬਕ ਝੌਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ
ਦੀਆਂ ਸਾਹ ਅਤੇ ਗਲੋਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ
ਸੀ । ਪਰ ਅੱਜ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਲਈ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ

ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਉਦਾਹਰਨ ਦੱ,
ਤੋਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗੱਤਾ, ਖੰਭਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ, ਔਥੀਨਲ,,

ਬਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਪੋਦਾ ਕਰਨ ਲਈ
ਵਰਤ 1 ,ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਨੇ ਭਾਰਤ ਹੈਵੀ
ਇਲੈਕਟਹੀਕ&ਜ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜਲਖੋੜੀ ਮੀ
ਵਿਖੇ ਅਜਿਹੇ ਇਕ ਬਿਜਲੀ ਘਰ ਦਾ _ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਰ
ਜ਼ਿਸ਼ ਉਪਰ 25 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖੁਰਾਝ ਹੋਏ ਹਨ 1 ਦਰਿ ਤਰ੍ਹਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਿਲਕ _ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਨੀਰ ਆਦਿ ਬਨਾਉਣ ਵੇਲੇ ਬਚਿਆ ਮੀ ਲੱ
ਇਸ ਵਕਤ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇਂ ਸੂਇਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਰ ਰਿਹ

_ ਪਰਜੀਵਤਾ ਪਛੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ

ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਅਤੇ ਲਕੋਟਜ਼ ਕਾਰਨ

ਕੋਈ ਡਰਿੰਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਵਰਤਿਆ .

ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਕ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ

ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀ" ਤਕਨਾਲੋਜੀ _.

ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਗੋਹੇ ਅਤੇ ਮਲਮੂਤਰ
ਦੁਆਰਾ ਕੁਕਿੰਗ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਤਾਂ ਪਾਥੀਆਂ ਦੇ
ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਦੂਸਰੇ ਚੋਗੀ ਖਾਦ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟਾਂ

ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਲੇ ਦੀ ਰਾਖ ਤੋਂ. ਬਿਲਡਿੰਗ ਮਟੀ-
ਰੀਅਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਜੋਰਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ

_ ਹੈ । ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ -ਸਧਰੀ_

ਕਿਸਮ ਦੇ ਧੂਏ' ਰਹਿਤ ਚੁਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਇਲਰਾਂ ਇੰਜਣਾਂ ਅਤੇ ਵਾਹਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਪੁੱਧਰੀ

ਫਿਊਲ ਐਰੀਸ਼ੇਂਟ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਪਾਸੋ _

ਤਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੌਕੇਗੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਰਚੇ

ਦਾ ਘਟਾਏਂਗੀ । ਸੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ `
ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਅਜੇਹੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਰਤੀਏ ਜਿਹੜੀ `

ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਵਲ ਹੀ ਰੁਚਿਤ ਹੋਵੇ ।

ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ” ਨੂੰ ਘਟਏ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ
ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਕੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਠਲ਼ ਹੀ
ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿਚ ਵਾਂਧਾ ਵ ਕਰੇ ।
ਦਸ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਫਾਈ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਖਪਤ
ਵਧਾਉਣਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀ” ਹੈ, ਸਗੋ ਹੱਲ ਤਾਂ ਕੇਵਲ
ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ
ਨਵੀ ਉੱਨਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦ। ਨਿਰਮਾਣ ਅੜੇ ਉਸ )
_ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਚੋਣ ਹੀ ਹੈ । ਜੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਲਈ
ਪੈਜਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤ ਸਾ
ਖਪਤ ਜਿਹੜੇ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸਕਣਾ ਦੁ ਨ ਰੀ
੨੨ ਮੂ
ਪਲੈਨਿੰਗ ਕਾਰਨ ਖਪਤ 'ਦਾ ਉਜਾੜ
ਅਸਾਮਾਨ ਜਾਂ ਪੱਖਪਾੜੀ ਫੈਡ- ।
ਬੱਚਤਾਂ ਜਾਂ ਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਘਣਾ ਣ ਜੀ
ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਕਰ 'ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।

ਕ ਮਨੁੱਖੀ ਹੂ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ
ਤੌਰ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ

ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ ਉਹ ਹਨ :

ਰਿ ('ਪਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦ। ਭਵਿਖ ਜਰ ੍
14/ਤਰਕਸ਼ੀਂਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰਲ 98' ਅਉ

ਗਮਿਰਾਹਕ੍ੰਨ ਹੈ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੈ ਤੋ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤੋ” ਵਿਚ ਆਉਣ
ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਮਲ
ਤਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ 'ਬੋਲੀਆੰ'
ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਰੈਥੇ, ਦਾਤੀਆਂ, ਗਹਿਣੇ, ਗੁਣੀ ਬੈਦਿਆਂ,
ਬਰਜਾਂ, ਸਾਧਾਂ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ `ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਆਦਿ ਦੀ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ
ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਿਰਾਲੀਆਂ _ਵਸਤਾਂ ਦੀ_ਜਾਣਕਾਰੀ
ਮਿਲਦੀ ਹੈ ।

ਅਜੋਕੇ ਸੰ ਵਿਚ . ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤ ਵਿਚ
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ
ਹੈ, ਉਨਹਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨ
ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਹਿਤ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਆਪ
ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ_ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ।
ਅਖਬਾਰ, ਰਸਾਲੇ, ਬੋਰਡ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ
ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ' ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਟੀ. ਵੀ
ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ
ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ
ਮਕਸਦ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਸਤੂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ,
ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ, ਰੰਗ, ਆਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਗਾਰੰਟੀ, ਉਸਦੇ
ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ (ਡੀਲਰ), ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਮੁਕੋਮਲ ਜਾਣਕਾਰ
ਦੇਣਾ ਹ੍‌ਂਦਾ ਹੈ । ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਆਪਣੇ
ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਲਈ, ਇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਭੁਰਪੁਰ ਅਮਲ ਹੈ । ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ
ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗ੍ਰੰਮਰਾਹਕ੍ਨ ਹੈ ।

ਦਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ _ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਿਤ (/0901056)
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਿੱਤ
ਫ਼ਰਤ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਇਨਾਂ ਵਿਚੋ” ਵਾਲਾਂ ਦੇ
ਤੋਲਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਹੈ ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਲਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਦੇ

15/ਤਰਕਸੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੋਲ '93

--ਡਾ: ਜਸਵਤ ਸਿੰਘ
ਸੁੰਦਰ, ਚਮਕੀਲੇ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਾਲਾਂ ਦੇ
ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਸੰਬੋਧਿਤ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋ“ ਦਸਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦ ਕਿ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤਾਸੀਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ
ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖਾਨਦਾਨੀ ਸਰੀਰਕ ਵਿਰਾਸਤ
ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਰ=
ਬਾਜੀ ਸਿਰਫ ਤੋਲ ਨੂੰ ਇਕੋ ਇਕ ਨਿਰਨਾਇਕ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਕੇ
ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣ ਦੇ ਤੇਲਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ
ਸਮੇਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਤੇਲ (5000160੪€1
01) ਦੀ ਵਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਕੌਠੇ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਵਿਖਾਉਣਾ
ਬਿਲਕੁਲ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ । ਸ਼ਿੰਕਾਰਾ (61081)
(ਇਕ ਤਾਕਤ-ਵਧਾਉ ਦਵਾਈ) ਦੀ ਇਕ ਚਮਚ ਪੀਣ
ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਬੈਦੇ ਦਾ ਤ੍ਰੰਤ ਸੀਸ਼ਾ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰ
ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗੈਬੀ ਭੁਲੇਖੇ ਖੜੇ
ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਸਾਬਣਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ
ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂ ਵੱਧ ਫੋਕਸ ਕਰਨਾ ਉਲਾਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੋ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀ` ਕਰਦਾ । ਕਈ ਵਾ
ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਬਣਾਂ ਦੇ ਗੁਨ ਐਨੇ ਜਿਆਦਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਰੀਰਕ ਸੈਦਰਤਾ
ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਨ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਐਮ, ਡੀ. ਐਚ. (0 0. ਮ ) ਮਸਾਲਿਆਂ
ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅਪੰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ
ਅਚਾਨਕ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਿਨੀ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਹੈ।

ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਵਲ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਦਾ
ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੈਬੰਧਿਤ
ਹੈ । ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਸਮੇ ਸਾਰੇ ਡਾਕਟਰੀ ਅਜਲੁ;
ਛਿੱਕੇ ਟੈਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਗਲੋਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਰੀਅਮ
$ ਚੁਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ (1੧815,੧੦੧੪੪,(%0-
911, 1੦5, $0€195115 €੧੦-)ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਮਰ _ਦੇ ਦਰਦ ਲਈ 'ਆਇਓਡੈਕਸ' ਹੀ
ਇਕੋ ਇਕ ਨਿਆਮਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਦਰਦ.

004੨ ॥2੧੨

[ਬਾਕੀ ਸਫ਼ਾ 19 'ਤੇ।

।

ਉਹ ਤਾਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ

ਗੱਡ ਹਰਿਆਣਾ ਸਟੇਟ ਦੇ ਜਿਲਾ ਕੈਥਲ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਦਵੰਦ ਦੀ ਹੈ। ਨਵ ਵਿਆਹੀ ਸੁਰਜੀਤ ਜਿਉ” ਹੀ
ਸਹਰੇ ਘਰ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਘਰ ਦਾ 'ਭੂਤਾਂ'` ਦੇ ਡਰ ਝਾ
ਭਰਿਆ ਮਹੌਲ ਉਸਤੇ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ । ਉਸਨੂੰ ਪੀਰ ਦੇ
ਮਜ਼ਾਰ ਤੇ ਲਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟਿਕਵਾਇਆ
ਗਿਆ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਪੀਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀਰ ਦੀਆਂ ਸੁੱਖਾਂ
ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ | ਪੀਰ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ
ਦੇ ਘਰਾਂ ਉਪਰ ਪੀਰ ਨਿਗ੍ਹਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ
ਸੁਖ ਅਰਾਮ ਬਣਿਆਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਪੀਰ ਉਪਰ ਚੁਨੀਆਂ ਤੇ
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨਿੱਕਸੁੱਕ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੀਰ ਦੀ
ਨਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉਪਰ ਕਿਸੇ ਦੁਰ ਆਤਮਾਂ ਦਾ ਵੀ
ਸਰ ਨਹੀ' ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮ
ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰੰਤੂ ਸੂਰਜੀਤ ਉਪਰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬੋ
ਗਰੀਬ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਉਲਟਤੇ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਹੋਇਆ । ਉਹ
ਵੀ ਕਲਪਿਤ 'ਆਤਮਾਵਾਂ' ਤੋ ਭੈਅ ਖਾਂਣ ਲੱਗੀ _। ਉਹ
ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਖੜ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮੋਜੇ ਉਪਰੋਂ”
ਉਠਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਨਾ ਕਰਦਾ । ਉਸਦਾ ਨਵਵਿਹੁਤਾ ਜੀਵਨ
ਲੀਹੋਂ ਲਹਿਣ ਲੱਗਾ । ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਦੌਰਾ ਵੀ
ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਚੀਕਾਂ ਵੀ ਮਾਰਦੀ । ਉਸ ਐਦਰ ਪਿੰਡ
ਵਿਚ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ
ਹੇਠਾਂ
ਲੱਗੀ । ਫਿਰ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਬਿਰਧ ਪਿਤਾ ਵੀ ਬੋਲਣ
ਲੁੱਗਿਆ ਜਿਸ ਵਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵੀ
ਅਣਿਆਈ ਮੌਤ ਮੇਰ ਗਿਆਂ ਸੀ ।
ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਖਾਸ
ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਸਰ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰਕੇ ਹਰ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ
ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਪਾਸ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੁਰਜੀਤ

ਆ ਕੇ ਮਰੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ 'ਰੂਹ' ਵੀ ਬੋਲਣ

--ਬਲਵਿੰਦਰ

ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਿਆਂ ਪਾਸ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ । ਪਰੰਤ
ਪਿੰਡ ਦੇ 'ਸੁਰਤੇ ਸਿਆਣੇ' ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ । ਉਹ
ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮਗਰ ਇਸਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ਤੋ” ਕੋਈ
ਕੁਚੀਲ ਲੱਗਕੇ ਆਈ ਹੈ । ਪਿੰਡ ਦਾ ਹੀ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਗਲਾਮ

ਜੋ 'ਸਿਆਣਪ' ਦਾ ਹੀ ਧੰਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਸਦਾ ਵੀ ਇਹੋ
ਜਿਹਾ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ । |

ਪਰ ਉਹ ਸੁਰਜੀਤ ਐਦਰਲੀਆਂ “ਦੁਰ ਆਤਮਾ!”
ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਤੋ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ । ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਨੇਂ
ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਸਧਾਰਨਪੁਰ ਦੇ 'ਸਿਆਣੇ' ਮੁੱਲ ਸਿੰਘ ਨੰ ਘਰ
ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ । ਉਹ ਘਰ ਆ ਕੇ ਚੌਕੀ ਲਾਉਦਾ ਰਿਹਾ
ਸੁਰਜੀਤ ਖੇਡਦੀ ਰਹੀ । ਸੁਰਜੀਤ ਦੁਆਲੇ ਬਲਦੇ ਕੋਲੇ ਘੇਰ
ਦਮ ਰੱਖੋ ਗਏ । ਇਕ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਵੀ ਬਾਲਿਆ ਗਿਆ
ਐਗਾਰਿਆਂ ਉਪਰ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਇਆ ਰਿ
ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਕਲੋਜ਼ੀ ਮੈਗਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਰ੍
ਸ਼ਰਾਖ (ਪਹਿਲੇ ਤੰੜ ਦੀ) ਵੀ ਮੰਗਵਾਈ ਕਿਉਕਿ ਰੀ
ਅੰਦਰਲੇ ਜਿੰਨ ਕਾਫੀ ਪੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾ ਰਿ
ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇ [ਇ
ਸਿਆਣਾਂ' ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਦਸ ਦਿਨ ਸੁਰਜੀਤ ਦੇ ਘੁ
ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਮੀਟ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਉਹਨਾਂ ੮
ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਸੁਰਜੀਤ ਅੰਦਰਲਾ ਜਿੰਨ ਸ਼ਰਾਬ ਰਿ ਹੈ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤ ਰ
ਪਰੋਤੁ ਇਸ ਓਹੜ-ਪੋ (ਜਿਹ
ਰਤ “ਹਜ ਨਾਲ 'ਜਿੰਨ' ਬਾਹਰ ਨਾ ਕੱਢੇ ਜ

ਰਰਜੀਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਮੁਹਾਲ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ

ਦੇ ਮਹੰਤ ਪਾਸ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ । ਮਰੰਤ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਇ
ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ । ਅਸਨਾਨ ਕਰਨ ਸਮੇ
ਆਤਮਾਵਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ । ਪਰੇਤ੍ਰ ਦੋ ਆ

17/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੇਲ `93

ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਆ ਧਮਕੀਆਂ । ਪਰਿਵਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰੀ
ਗਿਆ । ਸੀਵਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ 'ਸਿਆਣੇ' ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ
ਕਾਂ ਦੀ _ ਧਾਰਨਾ ਸੀ__ਕਿ _ ਸੀਵਨ ਪਿੰਡ

2

'ਸਿਆਣੇ' _ਦੇ _ਘਰ ਬਣੀ __ ਸਮਾਧ
ਤੋਂ ਭੂਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।
ਸੁਰਜੀਤ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਨ ਓਥੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ । ਪਰੰਤੂ
ਸੁਰਜੀਤ ਐਦਰਲੀਆਂ ਭੂਤਾਂ ਓਥੇ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਨ੍ਹਾਂ
ਕਰਵਾਉਣ ਤੋ” ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ।

ਕਕਰਾਲੇ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਤਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਅਦਰਲੇ ਜਿੰਨ
ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ 'ਬਹੁਤ' ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ । ਉਸਨੇ
ਫਾਂਡੋ ਕਰਵਾਏ । ਉਸ ਪਾਸ ਸੁਰਜੀਤ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਭੂਤਾਂ
ਮੰਨ ਗਈਆਂ ਸਨ । ਪਰੇਤੂ ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ
ਕਿਉ'ਕਿ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਗੁਲਾਮ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਏ ਤਵੀਜ਼ਾਂ
ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਸ ਅਦਰ ਕੀਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਹ

।

ਯਤਨ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾਂ ।

ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਿਹਤ
ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ । ਸੁਰਜੀਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੁਣ
ਆ ਰਹਿੰਦਾ । 10-10 ਦਿਨ ਉਹ ਬਿਨਾਂ

ਲਗਾਤਾਰ ਦੌਰਾਂ ਪਿਂ
ਕੁੜ ਖਾਇਆ ਪੁਈ_ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਰ ਚੀਕਾਂ ਵੀ

ਮਾਰਦੀ । ਸੈਦ ਪਿੰਡ ਦਾਂ 'ਜਿਆਣਾ' ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ ਵੀ
ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆਂ ! ਉਸਨੇ ਹਿਜ਼ਰਾਇਤ,ਦੁਆਰਾਂ 'ਭੂਤਾਂ' ਦਾ
ਪੋਤਾ ਲ.ਉਣ ਦਾ ਬਹੂਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਅਸਫਲ
ਰਿਹਾ ।

ਚੀਕੋ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ (ਜੋ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੋ ਆਇਆਂ
ਹੋਇਆ ਸੀ) ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆਂ । ਉਸਨੇ ਸੂਰਜੀਤ ਦੇ

ਘਰ ਆ ਕੇ ਸੁਤਜੀਤ ਅੰਦਰਲੇ 'ਜਿੰਠ' ਨੂੰ ਬੂਝ _ਗੁਦਾਖਾ
ਚਾੜਿਆ । ਚਿਮਟੇ ਵੀ ਮਾਰੇ । ਅਖੀਰ ਜਦ _'ਭੂਤ' ਫਿਰ ਵੀ
ਲੋ ਤੱਤੋਂ ਕਰਵਾਕੇ

ਕਾਬੂ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਹਲ ਦੇ ਫਾਂ
ਸੁਰਜੀਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਲਾਏ ਗਏ ! ਕਿਉਕਿ 'ਜਿੰਨ ਬੜਾਂ ਹੀ
ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਸੋ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮੀਟ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਸੀ ਜੋ ਲਗਾਤਾਹ 10 ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ |
ਕਝ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲੰਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ

ਮਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਲ ਲਾਕੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸੁਰਜੀਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣ
ਲਈ ਕਿਹਾ _ਤਾਂ ਕਿ ਹਿਜ਼ਰਾਇਤ ਦੁਆਰਾ 'ਜਿੰਠ' ਦੀ
ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ । ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਓਹੜ-ਪੋਹੜ ਵੀ
ਸੁਰਜੀਤ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਾਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ।

7-8 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸਮੋ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁਣ
ਤਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਮੋਜੇ ਤੋਂ ਉਠਣੋ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਉਸਦੇ
ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਅਜੇ 9 ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ 06106
ਸਾਲ ਦੀ ਅੱਲੀ ਕੁੜੀ ਤਾਂ ਸੀ ਵਿਚਾਰੀ । ਵਿਪਤਾ ਇਤਨੀ
ਕਿ 'ਜਿਨ' ਬੜਾ ਸਖਤ ਸੀ ।

ਸੁਰਜੀਤ ਦਾ _ਪੇਕਾ ਤੇ ਸੁਹਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ
ਇਲਾਜ਼ ਲਈ ਅੱਡੀਆਂ ਤੇ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ_। ਰਿ
ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਕਿਸੇ ਨਾ
ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਉਹ ਸੁਸਾਇਟੀ ਤੱਕ ਪਹੈਚ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ
ਹੋ ਗਏ । ਸਾਥੀ ਪਰਮਦੇਵ [ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਕਾਈ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ]
ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੋ ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਤਾਂਰਾਵਾਲੀ ਪੁੱਜੀ ।

'ਜਿਨ' ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ । ਭਾਵੇ”
ਟੀਮ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਦੌਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਚੀਕਾਂ
ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰੋਤੂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਨਾਰਮਲ ਹਾਲਤ ਰ
ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ । ਸਮੋਹਨ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸ
ਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਅੰਦਰੋ” ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਡਰ ਕੱਢਿਆ ਰੇ
ਉਸਦੇ ਹਿਸਟੀਰੀਅਲ ਦੌਰੇ ਘਟ ਗਏ । ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਕ
ਵਾਰ ਇਹੋ ਇਲਾਜ਼ ਵਿਧੀ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ । ਹੁਣ ਉਹ ਪੁਰੀ
ਬੁਰਾਂ ਠੀਕ ਹੈ । ਚੀਕੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਨਾ
ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ
ਇਧਰ ਵੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਕਾਈ ਬਣਾਉਣ
ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ _ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ । ਸੁਰਜੀਤ _ਡਰ ਹੀ
ਵਧੇਰੇ ਅਤਰਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ । ਉਸਦੀ
ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਾਹਹਮੁਖੀ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ । ਦੁ 6

18/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93

ਰ

ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਲਈ ਵੀ ਆਪ-ਮੁਹਾਰਾ
ਚੱਲਣ ਲਈ ਉਤੇਜਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 1 ਜਦ ਕਿ ਬਹੁਤ
ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੰਭੀਰ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸ ਚੋ
ਸਕਦੇ ਹਨ । “ਚਵਨ ਪਰਾਸ਼' ਨੂੰ 'ਤਾਂਕਤ ਦਾ ਸੋਮਾਂ ਸਾਬਤ
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਵਾਈ (ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ
ਗੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਦੀ ਵਰਤੋ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ
ਲੈਣ ਬਾਹੈ ਦਸਿਆਂ ਨਹੀ ਜਾਂਦਾ । ਕਾਕਰੋਚ/ਕੀੜੇ/ਮੱਛਰ
ਮਾਰਨ ਦੀ ਦਵਾਈ (੧171) ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਵਿਚ [ਜੋ
ਹਣ ਬੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ| ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ।

ਫ਼ਰਿਜ਼, ਟੀ. ਵੀ, ਟੇਪਰਿਕਾਰਡ, ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦੀ

ਰੋਇਆ ਕਿੱਡਾ ਵੱਡਾ 8800% [ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ| ਸਿਰਜਦਾ

ਹੈ ! ਇਕ ਟੀ, ਵੀ. ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਵਿਚ ਟੀ.ਵੀ, ਲਗਾਉਣ ਸਮੈ

ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੋ ਦਮ, ਕਰੈਟ ਲੱਗਣ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛੇ ਪਏ ਸੋਫੇ ਤੇ
ਡਿਗਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਟੀ. ਵੀ.
ਹਰ ਬੀ ਜਿਹੇ ਜ਼ੇਅਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ
ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਟੀ- ਵੀ, ਉਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ।
ਇਨਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ਵਿਚ ਧ਼ੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਉਤੇਜਨਾ ਜਨਕ
ਸੁਝਾਅ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਲੇ ਸਹਿਜ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਹ ਰਹੇ ਹਨ ।
ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਵਲੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਅਤੇ
ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, _ਸੀਮਤ
ਸੋਦਰਭ ਵਿਚ, ਕਾਫੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹਨ ਇਨਾਂ _ਵਿਚਲੋ ਹਿਤਾਂ
ਦੀ ਪਰਖ-ਪੜਚੋਲ,ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਵਖਰੇ ਲੇਖਦੀ ਮੈਗ ਕਤਦੀ ਹੈ

ਬੋਜ਼ਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚ

ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਜਰਰੀ_ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ

ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਮੀਆਂ ਤੋ” ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੈਗ ਕਰਨੀ
ਹਰ ਸੁਲਤੈ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਫਰਜ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਵਿਗਿ=
ਆਪਨ ਨੂੰ ਪਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲੱੜੀਂਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ
ਦੰਗ ਅਪਨਾਉਣਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਔਰਤਾਂ ਦ ਅਤਿ ਕਾਮੁਕ
ਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਬੂੰਦ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦਾ
ਇਕ ਪਾਸੜ ਹੋਣਾਂ ਵੀ ਗੰਮਰਾਹਕੌ੍‌ਨ ਹੈ । ਇਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲ=
ਰਾਉ ਦਿ੍‌ਿਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ । ਅੱਜਿਹੇ ਚੌਰ ਬੱਚ
ਉਵ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮੱਧ-ਵਰਰ
ਨੋ ਵਿਖਾਵੇ ਅੰਤੇ _ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ
ਉਸ ਉਨ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜ਼ਤਿਹਾ-

ਜ਼ਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਖੰਭ ਨੀ ਬੀ

“ਜੇ ਤੁਸੀ" ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ”
--ਕਰਮ ਸਿੰਘ 'ਜਖਮੀ

ਜੇ ਤੁਸੀ' ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੈਦੇ

ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈਦਾ

ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ

ਕਿਸੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ,
ਸਗੋ` ਇਹ ਤਾਂ

ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਸਮੇਂ

ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਨੇ ।
ਤੁਸੀ ਜਾਣਦੇ ਹੰਦੇ

ਕਿ ਮਨੁੱਖ

ਕਿਸੇ ਅਖੌਤੀ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਂ ਨਹੀ” ।
ਬਲਕਿ ਰੱਬ ਹੀ

ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਫਰੇਬੀ ਮਨਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਹੈ
ਜਿਹੜੇ ਅਜੇ ਤੱਕ

ਹੜੱਪ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ

ਤੁਹਾਡੀ ਖੂਨ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਿਰਤ
ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਹਿਕੇ ।

ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈਦਾ

ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ

ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ

ਜਿਸਨੂੰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ ।
ਇਹ ਤਾਂ ਮਹਿਜ

ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਅਸੀਮ ਡਰ ਹ੍ੰਦੇ ।
ਤੁਸੀ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲਦੇ

ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤਕ ਦਾ
ਜੀਵ-ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੈਘਰਸ,

ਅਤੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ

ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਰਹੱਸ

ਜਮਝਣ ਤੇ ਪਰਖਣ ਲਈ)

ਕਿਉਕਿ

ਇਸੇ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਨਾਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲੜ ਹੈ ।

19/ਤਰਕਜ਼ੀਲ/ਮਾਰੇਚ-ਅਪ੍ਰੇਲ '93

ਨਾ ।

9

ਦੀਦ ਦੇ

ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ

ਗੱਲ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬਾਈ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ।
ਜਾਣੀ ਕਿ ਉੱਨੀ ਸੌ ਸੱਤਰ ਦੀ । ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਕ ਟਰੈਕਟਰ
ਸੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਪੱਤੀ ਦਾ । ਹਾੜੀ _ਦੀ ਫਸਲ ਵੇਲੇਂ ਅਸੀੱ
ਉਸ ਮਗਰ ਇਕ ਮਸ਼ੀਨ ਲਾ ਲੈਦੇ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ
ਹੜੈਬਾ ਜਾਂ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮਸ਼ੀਨ । ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਅਸੀ” ਕਣਕ
ਕੱਢਣ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ।
ਇਕ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਗਦ ਮਿਲ_ਜਾਂਦੇ ਦੂਸਰਾ ਰੇਟ ਵੀ
ਚੰਗਾ ।

ਇਕ ਵਾਰ ਅਸੀ ਅਬੂਬ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਗਏ । ਇਹ
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ_ਹੈ । ਹੁਣ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ
ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਬਣ ਗਿਆ _ਹੋਵੇ । ਇਥੋ ਕੋਈ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ
ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਸੀ' ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਣਕ ਕੱਢ ਰਰੇ ਸੀ ।
ਗਰਮੀ ਵੀ ਪੂਰੇ ਜੌਬਨ ਤੇ । ਮਸ਼ੀਨ ਵੀ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਤੇ ਚੱਲ
ਰਹੀ ਸੀ । ਮੈਂ“ ਟਰੈਕਟਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਦੂਰ ਤੱਕ ਉਚੇ
ਨੀਵੇ' ਟਿੱਲੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ । ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਜਦੋੱ
ਟਿੱਬਿਆਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ਤੇ ਪੈਦੀ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ,
ਤੇਜ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲ੍ਰਹਿਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ` ਨਿਸ਼ਾਨ _ਬਣਾ
ਛੱਡੇ ਸਨ ।

ਅਚਾਨਕ ਖੜਾਕ ਦੀ ਆਵਾਜ ਆਈ, ਮਸ਼ੀਨ ਰੂਕ
ਗਈ । ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਛੁਤੀ ਟੁੱਟ
ਗਈ । ਮੈਂ' ਮਕੈਨਕ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਛੁਰੀ ਝੱਟ ਨਵੀ” ਕੱਸ
ਦਿੱਤੀ ਮਸ਼ੀਨ ਫਿਰ ਚੱਲ ਪਈ । ਦਸ ਕੁ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਫਿਰਿ
ਖੜਕ ਦੀ ਅਵਾਜ, ਮਸ਼ੀਨ ਫਿਰ ਰੁਕ ਗਈ 1 ਅਸੀ ਧਿਆਨ
ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ 'ਲਾਂਗੇ' ਦੇ ਰੁੱਗ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੱਕੜ ਦਾ
ਟੁਕੜਾ ਆ ਗਿਆ । ਇਸ ਵਾਰ ਕਾਫੀ ਕੁੱਝ ਟੁੱਟਗਿਆ ਸੀ ।

ਇਸ ਵਾਰ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਜੰਡ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦਾ

ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ । ਮਜਦੂਰ ਰੋਟੀ ਖਾ. ਰਹੇ ਨੇ । ਅਸੀ" ਮਸ਼ੀਨ
ਠੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਇਕ ਮਜਦੂਰ ਬੋਲਿਅ,, 'ਹੜੇਬਾ ਨਹੀ”
ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਇਥੇ ਸ਼ਲੇਡਾ ਰਹਿੰਦਾ । ਮੈਂ ਝੱਟ ਹੈਰਾਨ ਰੋਦਆ

- ਰਾਜਕੁਮਾਰ (ਰਾਮਪੁਰਾਫੂਲ)

-“ਅੱਜ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਲਤ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ'' ਕਣਕ _ਕਾਫੀ
ਪਈ ਏ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ। _” ”“

ਦਿਨ ਦੇ ਦੋ ਕੁ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਅਸੀ' ਮਸ਼ੀਨ ਠੀਕ

_ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ । ਇਕ ਬੋਲਿਆ, “ਮਿਸਤਰੀ ਉਹ _ ਵੇਖੋ

ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਲੇਡਾ ਆ ਰਿਹਾ 1 ਅੱਜ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਜਹੇ
ਬੱਚੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ।. ਮੈਂ, ਪਿਤਾ _ਜੀ, ਭਾਈ
ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਡਰਾਇਵਰ ਨੇ ਅੱਖੀ” ਵੇਖਿਆ, ਸਾਹਮਣੇ
ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਦੂਰ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਤਾ ਬੱਚਾ । ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਤਾਂ
ਕਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ । ਸਾਡੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਬੱਕਰੀ
ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਈ । ਬੱਚਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ । ਫਿਰ ਭੇਡ
ਬੱਕਰੀ ਖਤਮ, ਫਿਰ ਬੱਚਾ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿਚ ਛੋਟਾ
ਜਿਹਾ ਡੋਡਾ । ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੇਹਰੇ ਉੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ
ਲੱਤਾਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀਆਂ । ਅਸੀ` ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ
ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਛੁਰੀਆਂ, ਡਰਾਇਵਰ ਨੇ ਟਰੈਕਟਰ ਦਾ
ਹੈਂਡਲ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੇ ਤੰਗਲੀਆਂ। ਉਹ ਰੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਡੇ
ਵੱਲ ਤਾਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਫਿਰ ਛੋਟਾ ਕਾਲਾ ਬੱਚਾ ਭੇਡ,
ਬੱਕਰੀ ਇਕੱਠੇ ਆਉਦੇ ਦਿਸੇ । ਹੁਣ ਅਸੀ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ
ਗਏ ਸੀ ।

ਜਦੋ ਕਾਫੀ ਨਜਦੀਕ ਆਇਆ ਤਾਂ ਖੇਤ ਦਾ ਮਾਲਕ
ਬੋਲਿਆ, “[ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ], “ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ
ਸਨ, ''ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਲਾ ਕੰਮੀਆਂ ਦਾ ਮੋਦੀ ਏ ।' ਉਹ
ਕੜਕਵੀ` ਆਵਾਜ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, "ਤ੍ਹੰ ਇਥੇ ਕੀ ਕਰਨ
ਆਦਿਆਂ ਓਏ ।' ' ਹੜੋਬਾ ਵੇਖਣ'', ਉਸ ਛੋਟੇ ਕਾਲੇ ਬੱਚੇ
ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ । ਗਰੀਬੀ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਕੋਲ

-ਇਕ ਭੇਡ, ਇਕ ਬੱਕਰੀ ਸੀ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀ` ਵਿਚ ਚਾਰਦਾ
ਫਿਰਦਾ ਸੀ । ਟਿੱਬੇ ਕਾਫੀ ਉੱਚੇ ਨੀਵੇ' ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੂਰ ਤੋ

ਕਦੇ ਬੱਕਰੀ ਨੀਵੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਕਦੇ ਭੇਡ, ਕਦੇ ਇਹ ਕਾਲੇ
ਰੰਗ ਦਾ ਬੱਚਾ । ਜਦੋ ਪੱਧਰੀ ਜਾਂਦੀ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਦਿਸ
ਪਾਂਦੇ ਬੱਜ ਇਹੋ ਤਾਂ ਸੀ ਅੱਖੀ' ਵੇਖਿਆ ਸ਼ਲੇਡਾ । %

90/ਤਰਕਸ਼ੀਲ /ਮਾਹਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 93

ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੀ ਹਾਰ
--ਜਗਦੇਵ ਮੁਹਾਲੀ
ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ . ਬਹੁਤ ਅਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਸਨ ਜਦਕਿ
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਵੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ । ਸਾਡੇ ਘਰ 'ਚ
ਦੇਵੀ ਦੇਵੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਮਨਾਉਣ, _ਲੱਸ਼ੀ-ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ
ਮੜ੍ਹੀ-ਮਸਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਅਕਸਰ ਹੀ
ਰੇੜ੍ਹਕਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ । ਦਾਦੀ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਔਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਦੀ
ਦਿਲੋ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਡੱਟਵਾਂ
ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਮਾਊ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਪਰਿ-
ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਮੰਨਦਾ ਸੀ । ਉੱਜ ਵੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੰ
ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਪਰਿਣਾਰ ਨੂੰ ਮੜ੍ਹੀ
ਮਸਾਣ ਪੂਜਣ, ਲੱਸੀ-ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਤੌ" ਰੋਕ ਦਿਤਾ । ਦਾਦੀ
ਜੀ ਅਕਸਰ ਹੀ ਆਖਦੇ 'ਵੇਂ ਪੁੱਤਾ ! ਤੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ
ਰਜ਼। ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰਾ ਬੈਠੀ” ।
ਲੱਸੀ-ਪਾਣੀ ਪਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰਵਾਕੇ ਤੌ" ਚੰਗਾ ਕੌਮ ਨਹੀ”
ਕੀਤਾ ।”
ਇਕ ਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਸਾਡੀ ਗਊ ਦੇ ਥਣਾਂ 'ਚੋਂ ਦੁੱਧ
ਚੋਂਦਿਆਂ ਖੂਨ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਕਈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ
ਪਰ ਕਿਤੋਂ ਆਰਾਮ ਨਾ ਆਇਆ । ਦਾਦੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮੌਕਾ
ਮਿਲ ਗਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ_ ਥੋਨੂੰ, ਭਾਈ ਵੱਡ-
ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰਜਾ 'ਚ ਆ ਜਾਓ ਸਭ ਠੀਕ ਹੋ ਜੂ ਨਹੀ”
ਤਾਂ ਫਿਰ ਭੋਗੇ ਦੁੱਖ ।' ਪਿਤਾ ਜੀ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਤੋ
ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ । ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਜੀਹਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ
ਉਹ ਇਹੀ ਆਖਦਾ, ''ਬਈ ।ਏਹ ਤਾਂ ਵੱਡ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ
ਕਸਰ ਆ ਤੁਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਕਰੋਂ । ਦਿਨ-ਤਿਹਾਰ
ਤੇ ਲੀੜਾ, ਕੱਪੜਾ ਦਿਓ ਸਭ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਉ ।' ਕਿਸੇ ਨੇ
ਡੋਰੇ ਆਲੋਂ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕਰਾਉਣ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਾਗਾ-ਤਵੀਤ
ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਰਾਇ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਨਾ ਮੋਨੀ।
ਮੇਰੇ ਦਾਦੀ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੇ ਚੌਰੀਓ” ਆਪਣਾ' ਸਾਰਾ
ਪ੍ਰਬੰਧ (ਧਾਗੇ-ਤਵੀਤ) _ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਗਊ ਦੇ
ਥਣਾਂ 'ਚੌਂ ਖੂਨ ਸਿਮਣਾ ਜਾਰੀ-ਰਿਹਾ ! ਅਖੀਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ
ਜਿਲੋਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ । ਡਾਕਟਰ ਨੇ
ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਆਇਰਨ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ, ਇਨਰੈ-
ਕਸ਼ਨ ਦਸਦਿਆਂ ਦਵਾਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ । ਉਸ ਦਵਾਈ ਨਾਲ

ਕਰਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਗਉ ਦੇ ਥਣਾਂ ਚੋਂ ਖੂਨ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ
ਗਿਆ । ਵੇਖ ਲਿਐ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਕਮਾਲ ! ਐਂਵੇ ਮੜ੍ਹੀ-
ਮਸਾਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਖ ਮੈਗਦੇ ਫਿਰਦੇ ਓ । ਆਹ ਥੋਡੇ ਸਾਹਮਣੇ
ਲੱਸੀ-ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਡਾਕਟਰੀ
ਇਲਾਜ ਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਰੋਗੇ ਨਾ ਸਫਲ 1” ਜਦ ਵੀ
ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾਦੀ ਜੀਤੇ ਹੋਰ ਆਂਢੀਆਂ-ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ

ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਨੀਵੀ” ਧਾ ਲੈਦੇ ।

ਅੰਧਿਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ। ।

੯ ==ਲਨਨ=ਕਨਨਨ===========<.

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਹਰਿਆਣਾ ਦੁਆਰਾ
ਜਾਦ ਦਾ ਸ਼ੋਅ

27 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ` ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਹਰਿਆਣਾ
ਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਨੇਪੇਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਰਵਾਣਾ ਜਿਲ ਜੀਦ
ਵਿਖੇ ਇਕ ਜਾਦੂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਪਿੰਡ
ਨਿਵਾਸੀ ਸ੍ਰੀ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋ-
ਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰੀ ਰਾਜਾ ਰਮ ਹੈਡਿਆਇਆ ਤੇ
ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲੇ ਪੈਜ ਮੋ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ
ਇਕੱਠ ੬ ਜਾਦੂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਟ੍ਰਿਕ ਦਿਖਾਏ । ਜੀਭ ਵਿਚੋਂ
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਕੱਢਣਾ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਨਾਰੀਅਲ ਨੂੰ ਅੱਗ _ਲਾਉਣਾ
ਹਵਨ ਲਈ ਥਿਨਾਂ ਮਾਚਸ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਖਾਲੀ ਡੱਖ
ਵਿਚੋੱ ਹਾਰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਟਤਿੱਕ ਦਿਖਾਏ ।
____ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਾਧੂ
ਮਤਾਂ, ਜੌਤਸੀਆਂ ਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰ੍‌ਤ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਤੱ
ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਕਸਰਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਸਰਸਾਇਟੀ ਦਆਤਾ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱ ਆ
ਗਿਆ । ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਇਕ ਲੱਖ ਦੇ ਇਨਾਮ
ਬਾਰੇ ਚੁਨੰਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ `ਤੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੰ
ਖੁਲ੍ਹੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆ
ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਇਕ ਲੱਖ ਦਾ ਇਨਮ ਜਿੱਤਣ।

ੂਤਾਂ-ਪ੍ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਸਰਾਂ ਦਾ ਮੁਫਤ ਇਲਾਜ਼ ਸੁਸਾਇਟੀ

ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪੇਜਕਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ
ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕੱਲ ਕੇ ਵਿਗਿ

ਕੌਣ ਅਪਨਾਉਣ । ਨ

ਵਰ ਵੱਲੋਂ ; ਰਾਜਾ ਰਾਮ

ਤ੍ਹਾਨ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ।

21/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਫਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93

ਨ?

ਪਰ ਨ ਦਰ ਵਰ ੬੩੬੬੩੬੨ ੫੬੪੬੬

ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਕੋਂਟ

31/10/92 ਨੂੰ ਸਾਡੀ 4 ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਹਿਮਾਚਲ
ਦੇ ਸੋਲਨ ਜਿਲੋਂ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦਾਂਗ ਵਿਖੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ
ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ । ਉੱਥੇ ਮਿੰਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਮੌਜਿਕ
ਸ਼ੋਅ ਵੀ ਦੇਣਾ ਸੀ । ਅਸੀ" ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁਚੇ।
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਨੂੰ ਚੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰਦੇ ਚੜਦੇ ਪਾਸੇ ਜੋ
ਪਿੱਪਲ ਹੈ ਉਸ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਕੱਡ ਪਾਕੇ ਟਗਿਆ
ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਹਰੋ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ
ਹੈ । ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ
ਕੱਪੜਾ ਟੈਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਹੈ_ ਉਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ
ਮਹੌਲ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ । ਉਸ ਦਿਨ ਤੋ" ਹੀ ਘਰ ਵਿਚ
ਲੜਾਈ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ । ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ
ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਇਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪਤਾ_ਸੀ_ ਤੇ ਮੈ ਉਸਨੂੰ
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀ” ਲਾਉਣ ਦਿਤਾ ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਦੇ
ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਥੋਂ ਅਸੀ ਮੈਜਿਕ ਸ਼ੋਅ ਦੇਣਾ ਸੀਇਕ
ਕੋਟ ਪਿਆ ਹੈ । ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕੋਟ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬੇਦ
ਹੋ ਜ਼ਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ
ਦੋਵੇ' ਟੁਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਜਾਣਾ ਹੈ। ਅਸੀ”
ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀ" ਚਾਹ ਬਾਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪੀਵਾਂਗੇ
ਪਹਿਲਾਂ ਟੁਣੇ ਚੁੱਕ ਕੋ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ । ਅਸੀ ਪਿੱਪਲ ਤੋੱ
ਟੂਣਾ ਲਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜੌ ਕਿ ਇਕ ਸੋਬੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ
ਹੋਇਆ ਸੀ । ਕਾਫੀ ਭੀੜ ਸਾਡੇ ਦੁਆਲੇ ਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ।
ਅਸੀ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ ਕੇ ਦੇਖਿਆਂ ਜੋਕਿ ਵਿਚੋਂ” ਪਾਲੀ ਸੀ ।
ਰਨ ਨੂ ਇਕ ਆਦਮੀ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ
ਹੋਰੀ ਮੁੱਛ ਦੀ ਰਸੌਲੀ ਸੀ । ਜੋ ਕਿ ਮੈ ਕੱੜੇ 'ਚ ਬੰਨ ਕੇ
ਨਾਲ ਦੇ ਛੱਪੜ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਗਿਆ-ਸਾਂ। ਬਾਦ ਵਿਚ ਪਤਾ
ਨਰੀ ਕਿਸ _ ਨੈ _ ਸ਼ਰਾਰਤ _ ਵਜੋਂ ਇਥੇਂ _ਬੈਨ
ਦਿਤੀ । ਸਾਰੀ ਭੀੜ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇਂ ਮਿਨੀ ਜਿਹੀ. ਮੁਸਕਰਾਹਟ
ਸੀ । ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ

<< --=--------- 22 2--

ਵਿਚ ਸਾੜ ਦਿਤਾ ਫਿਰ ਅਸੀ। ਸਕੂਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਕੂਲ ਦੇ
ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਇਕ ਗੱਠ ਜਿਹੀ ਦਿਖਾਈ `ਦਿੱਤੀ
ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਕਪੜੇ ਸਨ । ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਸੀ
ਘਰ ਆਕੇ ਚਾਹ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਏਂ । ਉੱਥੋਂ ਸਾਡੇ ਕੌਲ ਇਕ
ਵਿਅਕਤੀ ਆਇਆ ਜੋ ਕਿ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਸੀ ।
ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਪੜੇ ਉਸਦੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਹਨ ।
ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਈ ਸੀ_ ਤੇ ਉਸਦੀ

ਬੇਬੇ ਨੇ ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਬੈਨ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿਤੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ

21੨

ਨ
ਹੁ

ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਸੀ” ਨੀਵੀ” ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੋਚ ਸਦਕਾ

ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ । ਬਾਦ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਮੈਬਰ
ਮੰਜਿਕ ਸ਼ੋਅ ਸਮੇ ਲੰਬੇ ਭਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ

ਲਾਈਲੱਗ

ਤੇ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

- ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਅਟਾਰ)
ਜਿਲਾ ਰੋਪੜ ।

ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਵੱਲੋ“ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
੯੨, . ੯% 1]
ਮਨੌਰੰਗ ਇਲਾਜ ਕੈਪ
(ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ)
ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੈਜਾਬ, ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀ

ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਐਤਵਾਰ, ਜੁਗਤੀ-ਮਕਤੀ ਪ੍ਰੋਜ ਮਹਿਣਾ
ਚੌਕ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਮਾਨਮਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵਿਗਿ
ਆਨਕ ਢੰਗਾਂ, ਯੋਗ ਸੁਝਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਗਾਰੀ'

ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਥੇ ਹਰਿਆਣਾ
ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਰ
ਗ੍ਰੌਝਲਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਆਉਦੇ ਹਨ ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡ `ਬਾਲਿਆਂਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ

ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ
ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ
ਖਾਸ ਕਰਕੇ
ਦੇ

ਕਾਲਿਆਂਵਾਲੀ ਤੋ ਹਰੇਕ ਐਤਵਾਰ ਛੇ-ਛੇ-ਸੱਤ ਮਰੀਜ਼
ਆਉਦੇ ਹਨ ।

33/ਤਰਕਸ਼ੀਲ /ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ੪੩

30 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਕ ਟੀਮ ਪਿੰਡ
ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉਤੇ ਬਗਲਿਆਂਵਾਲੀ (ਰਾਜਸਥਾਨ)
``ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੋਰੋਗ ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚੀ ।.ਟੀਮ
ਵਿਚ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਸਕੱਤਰ ਗੁਰਚਰਨ ਖੇਮੋਆਣਾ,
ਬਠਿੰਡਾ ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀ ਸਕੱਤਰ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ, ਸਾਈਕਾ-
ਲੋਜਿਸਟ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਓ ਕੇਦਰ ਬਠਿੰਡਾ, ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ
ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਸਾਥੀ, ਸਟੈਟ ਬੈਕ ਆਫ ਪਟਿਆਲਾ ਬਠਿੰਡਾ
ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਸੀਨੀਅਰ ਅਫਸਰ ਸ੍ਰੀ ਸੂਝ ਰਾਜ, ਸੀ
ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ -ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਬਠਿੰਡਾ
ਤੋਂ ਸਵਾ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਇਹ ਟੀਮ
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 7 ਵਜੇ ਉਥੇ ਪਹੈਚੀ ਅਤੇ ਜਾਣਸਾਰ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ
ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੰਸਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੌ ਕਿ
ਰਾਤ ਦੇ 19 ਵਜੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ।
ਅਗਲੋ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ 'ਜਾਦੂ ਦੇ ਖੇਲਾਂ
ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪਜਾਬ ਦੇ
ਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ
ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ
ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹਰ ਮੱਦਦ ਲੌਣ ਦਾ
ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ । ਪਿੰਡ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋ ਨਵੀ” ਕਿਸਮ ਦਾ
ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ
ਕਾਫੀ ਸਾਰਾ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵੀ ਖਰੀਦਿਆ ਇਸ ਤੌ ਬਾਅਦ
ਫਿਰ ਇਕ ਵਜੇ ਤੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅਟੈੱਡ ਕੀਤਾ
ਗਿਆ ਸਥਾਨਕ ਦੋ ਕੁ ਚੇਲਿਆਂ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੈਬੀ
ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਧਾਂਕ ਜਮਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਉਤੇ ਹੀ
ਜ਼ੌਲਿੰਜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਗਰ ਉਹ ਗੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਖਾ ਸਕਦੇ
ਹਨ ਤਾਂ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਈਨਾਮ ਜਿਤਣ ਲਈ ਅੱਗੇ
ਆਉਣ । ਬਨਿੰਡਾ ਇਕਾਈ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ
ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ।
ਆਪਣੀ ਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕੱਪ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ
ਨੂੰ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦਾ

ਗੀਆਂ ਉਦਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਹੌਰ ਕੈਂਪ
ਫ਼

ਗਾਉਂ£ੰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ । €
ਲਬਿਡ ਤਾ ਗੁਰਚਰਨ ਖੇਮੋਆਣਾ ।

ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ--ਏਕਤਾ

- ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਫੁਲੇੜਾ
ਦੋ ਕੂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਮੈ' ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ,
ਦੋਸਤ ਇਕ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ ਮੈਨੂੰ _ਆਪੀ ।
ਗੱਲ ਸਾਡੀ ਤੁਰ ਪਈ ਸੀ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਬਾਰੇ,
ਦੁਨੀਆਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਜਦੀ ਵਿਚ ਜੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ।
ਕਿਹਾ ਮੈਂ` ਉਸਨੂੰ ਦੋਸਤਾ ਉਹ ਆਪੀ ਆਪ,
ਵਿਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਸਦਾ ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪ ।
ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਉਸ ਦੋਸਤਾ ਇਹ ਨਿਰਾ ਪਾਪੈਡ,
ਹੁਣ ਨਾ _ਇਸਨੂੰ ਪੂਜਦਾ ਸਾਡਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ।
ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਦੀ ਉਸਨੇ ਸੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਾਈ,
ਜਿਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਦੋਸਤਾ ਅਕਲ ਠਿਕਾਣੇ ਆਈ ।
ਹੁਣ ਨਾ ਪੂਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਰੱਬ ਕਹਾਵੇ,
ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੈ ਉਹ ਬਰਨਾਲੇ ਜਾਵੇ ।

ਲੋਕੋ ਫੁਲੇੜੇ ਵਾਲਿਓ ਤੁਸੀ' ਬਚ ਜਾਓ ਸਾਰੇ

ਹੁਣ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ _ਏਕਤਾ ਦੇ ਲੱਗਣ ਨਾਅਰੇ ।
ਹੁਣ ਤਰਕਸੀਲਤਾ -ਏਕਤਾ ਦੇ ਲੱਗਣ ਨਾਅਰੇ -

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਈ ਚੰਦਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਪਤਾ :

੨੨,% ਇੱ,
ਅਵਤਾਰ ਗ ਦਾਰਾ ਅਡਵੇਕੇਟ
ਜਿਲਾ ਕਚੇ ਹਿਰੀਆਂ, ਫਰੀਦਕੋਟ ।
ਸਲਾਨਾ ਚੰਦਾ - 25 ਰੁ:

ਲਾਇਫ - 250 ਰੁ:

ਥੇ

ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਗਵਾਉਣ ਦਾ ਪਤਾ :

ਮਾਸਟਰ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਮਹੱਲਾ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦਾ,
. - 0. ਭਦੌੜ (ਸੰਗਰੂਰ)

93/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 93

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਦਾਸੀ
ਦੀ ਪਰਥਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ । ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤੱਥ
ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਦੇਵਦਾਸੀ
ਪ੍ਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਇਹ ਲੜਕੀਆਂ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ
ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ । ਜੋ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ
ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹਵਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ । ਸਮਾਜ
ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕੁਪਰਥਾ ਖਿਲਾਫ ਆਵਾਜ ਉਠਾ-
ਉਣ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ । ਪਰੈਤੂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ
ਵਿਚ ਦੇਵਦਾਸੀ ਜ਼ਿਹੀ ਪਰਥਾ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਰਹੱਸ ਸਾਹਮਣੇ
ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ
ਬਣਿਆ ਹੈ । ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਰਥਾ ਅਧੀਨ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ ਜੋ
ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਿੰਧ ਵਿਚ ਹਨ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਨਿਕਾਹ
ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਥਾ ਬਾਰੇ ਬੀ, ਬੀ. ਸੀ. ਨੇ
'ਜੁਲਮ'_ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਫਿਲਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ।
ਇਹ ਫਿਲਮ ਮੁੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਡਾਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ
ਨਵਾਏ ਵਕਤ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ।
ਇਹਨਾਂ ਸੋਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਮੁਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੋਪਰਕ
ਕੀਤਾ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੈਤ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਥਾ
ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੈ । ਇਸ ਪਰਥਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜਗੀਰਦਾਰੀ
ਪਰਥਾ ਦੀ ਜਮੀਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਧੀ ਸਮਾਜ
ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇ' ਤੋਂ ਹਾਵੀ ਹੈ । ਮਜ੍ਹਬੀ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਕਿਸੇ
ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲੜਕੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੀ
ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋ ਬਾਹਰ
ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ
ਦੀ ਪ੍ਰਪਾਟੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ । ਨਿਕਾਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਹਰ ਦੇਣ ਦੀ
ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੌਗਾਤ ਵਜੋ” ਲਾੜੇ ਵਲੋਂ ਲਾੜੀ ਨੂੰ

--

ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ । ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਜੋ

ਸੁੰਦਰ ਨੂਹੀ” ਹੁੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਿੰਧੀ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੇ
ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਦਹੇਜ ਵਰਗੀ ਪਰਥਾ ਅਪਨਾ ਲਈ
ਹੈ।

ਲੇਕਿਨ ਦਹੇਜ਼ ਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਇਛਕ ਸਿੰਧੀ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ
ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਨਿਕਾਹ ਕੁਰਾਨ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤ/ ਜਿਵੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ ਮਦਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ
ਵਿਆਹ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਇਹਨਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ
ਨਾਤਾ ਕੁਰਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ.
ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਝ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਟਰਵਿਊਆਂ
ਲਈਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਪਾਜ
ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ । 2

ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸੈਬਧਿਤ ਇਕ ਸੈਸਥਾ ਹੈ ।
ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ । ਯੂਨੀਸੇਫ ।
ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਜਿੰਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੈਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ
ਉਥੇ ਕਰੀਬ ਸੌ ਕਰੋਂੜ ਬੱਚੇ ਨੇ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੌ ਕਰੋੜ ਬੱਚਿਆਂ
ਦੀਆੰ ਕੂਛ ਕੁ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੇ :

੪ _ਹਰ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਪਿਛੋ ਇਕ ਬੱਚਾ ਕ੍ਰਪੋਸ਼ਨ 'ਦਾ

ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ ।

2੬ ਪੰਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਦੇਖਭਾਲ
ਨਸੀਬ ਨਹੀ” ।

੭੬ ਪੰਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੱਚੇ (6-1। ਸਾਲ) ਸਕੂਲ ਨਹੀ“
ਜਾਂਦੇ ।

ਪੰਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਪੀਣ ਦਾ ਪਾਣੀ

ਨਹੀ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਸਾਫ ਸੁਥਰੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ
ਨਹੀ” ਮਿਲਦਾ ।

___ਔਤ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਯੂਨੀਸੇਫ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਬਜਟ ਜਿੰਨਾ
ਪੈਸਾ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ
ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ।

34/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93

ਤਰਕ ਦਰਪਣ

ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ

ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਜਿੰਨਾਂ ਕਰ ਇਤਿਹਾਸ ਮੈ
ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਿਹੜੀ ਸਮਝ ਮੋਰੀ ਬਣੀ
ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪੈਜ
ਹਜਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਉਤੇ ਥੋੜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਤੁਰਿਆ
ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਥੋੜਿਆਂ ਕੋਲ ਐਸੀ ਕਿਹੜੀ
ਗਿੱਦੜਜਿੰਗੀ ਹੈ ਜੀਹਦੀ_ਵਰਤੋ' ਕਰਕੇ _ਉਹ ਆਪਣੇ
ਮਕਸਦ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ । ਏਸ
1(ਸਲੋ ਬਾਰੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ

ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸੋਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਆਪਣੀ _

ਗਲਾਮੀ ਦੇ ਸੰਗਲ ਕੱਟਣ ਲਈ ਹੰਭਲੇ ਵੀ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੰਭਲਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜ ਅਗਾਂਹ ਵੀ ਤੁਰਿਆਂ
ਹੈ ਇਤ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ
ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਪਰ ਟੁੱਟੀਆਂ ਉਹ ਉੱਕੀਆਂ ਨਹੀ” ।
ਇਸਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਣ ਇਹ ਦੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਤਾੱ
ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ, ਅਹਥਾਂਤ ਸਰਬਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ
ਮਸਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਏਜੰਡੇ ਉੱਤੋਂ ਆ ਹੀ ਨਹੀ” ਸਕਦਾ ਸੀ
ਕਿਉਕਿ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ
ਉਸ ਪੜਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀ' ਪਹੈਚਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਹੌਚਕੇ ਬਹੁਤਿਆਂ

ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹਾਲਤਾਂ ਰਾਹ ਦੀਦੀ

ਆਂ।

ਇਹ ਸਿਫਫ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਮਕਿਨ-ਹੋ
ਸਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁਖ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪੁੰਜਿਆਂ ਵਿਚੋ ਪੂਰੀ
ਜਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹ

ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ
7 ਦੀ ਜਕੜ ਤੌੜ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਵੀ

ਆਪਣੇ ਭਾਈਬੰਦ
ਹੋ ਸਕੋ ! 01400 ਰੂ
ਪੁਰ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪੁੰਦਾ ਹੰ ਜਾਣਾਂ ਿ ਹੋ

ਕਾਰ ਹੌ ਜਾਣਾ ਹੋਰ ਗੱਲ । ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ

ਹੈ ਰਿ 7ਭਾਵਨਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀ”
ਰ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਨਸੋਆੰ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ

- ਡਾ: ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ

ਵਿਚ ਬੜੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ
ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲਾ `ਵੀ` ਨੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ । ਸਥਿਤੀ
ਬਹੁਤ ਦੁਖਮਈ' ਹੈ, ਪਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਉੱਕਾ ਨਹੀ”
ਕਿਉਕਿ ਬਾਂਹਰਮੁਖੀ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੋਗ ਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਤਾਂ ਜਾ
ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਾਇਆ ਨਹੀ” ਜਾ ਸਕਦਾ ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮੈਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਤਾਕਤ ਨੇਂ,
ਪੂਰਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ । ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਇਕ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਦਲੇਰ
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਇਹ ਮੈਗ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਹੈ । ਇਹ
ਮੰਗ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲੌਕਾਂ ਦੇ ਲੰਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਜਥੇਬੈਦਕ
ਸੈਘਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀ" ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਹੈ ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਲੋੜ ਹੈ।
ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਮੈਗ ਦੇ ਹਾਣ
ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ । ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ

_ਦੇ ਦਿਸਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕਰੜਾ ਜੱਫਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀਆਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਤਾਂ ਇੰਨੀਆਂ
ਪਛੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣ) ਨਿਜਾਤ ਦਾ
ਰਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਜ਼ਰ ਆ ਹੀ_ਨਰੀ' ਸਕਦਾ । ਸੋ
ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ
ਬਾਬੇ ਜਾਮਾਵੰਤ ਦੀ, ਜਰੂਰਤ ਹੈ । ਐਸੇ ਜਾਮਾਵੇਤ ਵੀ ਜੌ ਇਸ
ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਔਰਤ ਦੀ ਨਿਜਾਤ
ਲਈ ਨਾ ਵਰਤੇ ਸਗੋਂ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ” ਹਨੂੰਮਾਨਾਂ ਦੀ ਫੁੰਜ
ਆਪਣੀ ਬੋਦਖਲਾਸੀ ਲਈ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬੰਦੇ ਬਣ ਕੇ
ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਉ" ਸਕਣ, ਕਿਸੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਭਗਤਾਂ
ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਜਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀ ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਾਮਾਵੈਤ ਦਾ ਇਹ ਰੋਲ ਪਿਛਲੇ ਕਈ
ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਜਥੇਬੈਦੀਆਂ ਨਿਤ; ਰਹੀਆਂ ਹਨ । ਤਰਕ-
ਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਇੜੇ ਤਜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ ।
ਡਾ. ਕਾਵਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦੇਵ ਪੁਰਸ਼ ਹਾਰ ਗਏ' ਨਾਲ ਹਣ
ਸਿ ਸਕ ਖਾਸਾ ਤਕੜਾ ਬੁੱਲਾ ਬੁਣ ਗਈ ਹੈ । ਇਸ ਦੀਆਂ
ਸਾਖਾਂ ਪਜਾਬ ਦੇ ਪਛੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕੌਮ ਕਰ ਹਹੀਆਂ

95/ਤਰਕਸ਼ੀਲ,/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93

੮੬

-ੱਇ

ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ
ਇਹ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਮਾਗੀ ਘੁੰਤਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ”
ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤ-ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ
ਅਮਲੀ ਖੋਤਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਸਾਇਟੀ
ਦੇ ਸਿਧਏ ਹੋਏ ਵਰਕਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ਼
ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਖਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਰੋਆ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦਾ
ਮੌਕਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰਿਆ
[ਮਿਹਰ ਵਾਲਾ ਨ੍ਹੀਂ] ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨਾਂ ਦੇ ਹਿਤੀ ਰਾਹ ਦਾ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਦਸਦੇ ਹਨ ।
ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਵਿਚੋ” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਦਾ ਵੀ. ਵਿਕਾਸ
ਹੈਦਾ ਹੈ । ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ - ਲੋਕ
ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਐਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਕ
ਕਰਨ ਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀ ਚੇਤੰਨਾ
ਦੇ ਲੜ ਲਾਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦੀਆਂ-ਪੁਰਾਣੀ

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ, ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀ
ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਲੋ” 10 ਜਨਵਰੀ 1993 ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ
ਮੇਲਾ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ
ਸੈਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਿਯੋਗ
ਨਾਲ ਰਾਮਪੁਰੇ ਵਿਖੋ ਲਗਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ
ਜਿਥੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਲੋ" ਲਗਾਈ ਗਈ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ
ਖਿਚ ਦਾੰਕਾਰਨ ਬਣੀ ਰਹੀ । ਉਥੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ
ਦਆਰਾ ਖੇੜੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਖਾਨ
ਪਤ ਸਰਘੀ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਕੇਦਰ ਮੁਹਾਲੀ ਵਲੋਂ ਖੇਡੇ ਨਾਟਕ
ਭੈਣ ਨੂੰ ਵੀ ਲੌਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹਿਆ । ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਲੋ
ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ 'ਜਾਦੂ ਦੇ ਖੇਲ' ਵੇਖਕੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹੈਜ਼ਾਨੀ
ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਉੱਗਲਾਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ ।

ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਰਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀ
ਵਲੋ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀਆਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ

ਗੁਲਾਮ ਜਹਨੀਅਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ । ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਸ
ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਸੋ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਾਰਕੁੰਨ
ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ
ਤੁਹਾਡਾ ਸੱਤਵਾਂ ਇਜਲਾਸ ਪੂਰੀ ਕਾਮਯ'ਬੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ
ਹੋਵੇ । ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ
ਹਾਕਮ ਧਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਫਾਦ ਲਈ. ਲੌਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗੀ
ਪਛੜੇਵੇਂ ਦਾ ਲਾਭ ਤਾਂ ਉਠਾਉੱਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਤੋ” ਵੀ ਗੁਰੇਜ ਨਹੀ”
ਕਰਨਗੀਆਂ ਜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ _ ਹਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਰ? _ਵੀ

ਅਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਏ । ਰ

ਯਾਦ ਰੱਖੋ : ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਹੀ” ਸੀ, ਬੀਤ ਰਿਹਾ

ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀ” ਹੈ, ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਲਾਜ਼ਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ

ਹੋਵੇਗਾ । ਰ੍ ੯

ਨਿਗਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਅਣਥਕ ਮੇਹਨਤ ਕਰਕੇ,
ਵਿਸ਼ੇਸ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ । ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ
ਦੇ ਸੈਪਾਦਕ ਬਲਵਿੰਦਰ ਬਰਨਾਲਾ, ਪ੍ਰਬਧਕ ਰਜਿੰਦਰ ਭਦੌੜ
ਅਤੇ ਕਰਿਸ਼ਨ ਬਰਗਾੜੀ ਦਾ ਵੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਲੋ ਸਨਮਾਨ
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ
ਨਾਲ ਹੋਏ ਇਸ ਸਫਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜਾਰ
ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ । ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ
ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਨ ਸਬੈਧੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀ ਜਾਣ-
ਕਾਰੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੈਪਰਕ ਕੀਤ ਜਾ
ਸਕਦਾ ਹੈ । ਮੇਲੋਂ ਦੀ ਵੀਡਿਓ ਕੈਸਿਟ, ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਡਾ: ਕੋਵਲ ਜੀਦਾ
ਸਕੱਤਰ
ਰਾਮਪੁਰਾ ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀ

26/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ '93

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ
ਸੱਤਵਾਂ ਸਲਾਨਾ ਇਜਲਾਸ

ਰਿਵੀਉ : ਇਿ
`` ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸ਼ੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਲਾਨਾ
ਇਜਲਾਸ 26 _ਫਸੰਬਰ 1992 ਨੂੰ ਐਮ. ਐਚ. ਆਰ-
ਸਕੂਲ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਦਿਨ ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆਂ । ਇਸ
ਵਿਚ ਪੈਜਾਬ ਭਰ `ਚੋਂ 80 ਦੇ ਕਰੀਬ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਅਤੇ
ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆਂ । ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ
ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਹੰਡਿਆਇਆ ਆਪਣੇ
ਕੱਝ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚੇ । ਇਸ
ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਡਾ: ਟੀ, ਆਰ ਵਿਨੋਦ ਜੀ ਨੇ
ਕਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ
ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ
ਗਿਆ ਜੋ ਤਰਕ ਦਰਪਣ ਕਾਲਮ ਅਧੀਨ ਇਸੇ ਮੈਗਜੀਨ
ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਹੈ । ਉਫਘਾਟਨੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ
ਸੀ ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਸਟਾਫ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਜੀਤ ਸਨ । ਸਾਲ
1992 ਦੇ ਥੌਮਾਂ ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਿਵੀਉ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋ
ਤਸੱਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਾਲ ਵਿਚ ਸੁਸਾਇਟੀ
ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਰ ਕਾਫੀ ਫੈਲਿਆ ।
ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਇਸ ਸਾਲ ਅਖਬਾਰਾਂ ਉਪਰ
ਛਾਈ ਰਹੀ । ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ/ਬੇਡ
ਮੇਲਿਆਂ ਉਪਰ ਸਟਾਲਾੰਂ ਲਾ ਕੋ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮਦ
ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ । ਸੁਸਾਇਟੀ ਕੌਲ ਰਿ ਵੱਖ
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੰਕਚਰ ਤੇ
ਜਮੀਨਾਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂ ਸਕੋ । ਵਿ ਦਰਿ ਤੇ
ਰੇਡੀਓ ਉਪਰ ਧ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈਂ ਯਤਨ ਤਾਂ ਹੋਏ ਪਰ
ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ.। ਮਾਨਸਿਕ ਰੂਹ ਦੀ ਵਿ
ਲਈ ਕਈਂ ਨਵੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਪਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ
੨ ਜੁਲ਼ਾਘਯੋਗ ਰਿਹਾਂ ।
ਹੀ ਰਸ, ਦਾ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਮੇਲਾਂ ਜੌ ਧੂਰੀ ਵਿਖੇ

ਇਆਂ ਗਿਆ ਹਰ ਪੱਖ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇ' ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ
੍ “9, 6.

ਸਾ ਫਿਚ ਧੂਰੀ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੋਧ ਕਰਨਾ ਪਿਆਂ ।

ਸੁ ਣੰ

ਕੀ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ :
ਮੈਗਜੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ/ਪ੍ਰਬਧ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਰਿਹਾ ।
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋ" ਮੈਗਜੀਨ ਨੂੰ 15000/-ਰੁਪੈ ਦੇ ਚੰਦੇ/ਸਹਾਇਤਾ
ਆਈ । ਸ੍ਰੀ ਰਾਜਿਦਰ ਭਦੌੜ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਆਰਥਿਕ
ਪੱਖੋਂ ਮੈਗਜੀਨ ਵਧੀਆ ਹਾਲਤ 'ਚ ਰਿਹਾ । ਅੱਗ ਲੱਗਣੋ'
ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਹਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ
ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ _ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ
ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੈਜਾਬ ਇਕ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੇ
ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਦੇ ਹੋਰ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਾਪੇ ਗਏ ।
ਇਜਲਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ
ਪੇਪਰ ਰਸਮਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਭਰਪੁਰ ਬਹਿਸ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜਿਆ 'ਗਆ ਕਿ ਕੇਲਕੀਆ ਰਸਮਾਂ
ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਹ ਰਸਮਾਂ ਜੋ ਐਧ-
ਵਿਸਵਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਜਿੰਨਾਂ ਉਪਰ ਖਰਚ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਆਉ'ਦਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਰਜ਼ ਨਹੀ” । ਦਸਰਾ
ਪੇਪਰ “ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਿੰਦਗੀ _'ਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ
ਮਰਤਾ ਸਰੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ ਪੜ੍ਹਿਆ । ਇਸ
ਪੇਪਰ ਵਿੱਤ ਪਰਿਵਾਰ 'ਚ ਆਉ'ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ।
ਕਾਰਜ ਵਿਉ'ਤ :
ਹਿਿ 1993 ਲਈ ਇਜਲਾਸ'ਚ ਬਹਿਸ ਮੁਬਾਹਿਸੇ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਹੇਠ ਲਿਖੋ ਕਾਰਜ ਸਰਵ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ਼ ਉਲੀਕੇ ਗਏ :
1. ਸਾਲ 199੩ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਇਬਰਾਰਿਮ ਟੀ. ਕਾਵਰ
ਸੱ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਹੁ ਮਨਾਇਆ ਜਾਇਆ
ਕਰੇਗਾ ਕਿਉਂ ਕਿ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਜ਼੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ
ਵਾਢੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਵੀ । ਇਸ ਸਾਲ ਆ 98 ਮਾ
ਨੂੰ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਨ
2. ਡਾ: ਕਾਵੂਰ ਦੇ ਲੋਖਾਂ ਬਾਰੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੋਪਾਦਕਾਂ
ਨਾਲ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਲੜੀਵਾਰ ਛਪਵਾਉਣ ਲਈ ਕੋਜਿਜ ਕੀ
ਜਾਵੇਗੀ । । ਹੀ

17/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 93

3. ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ” ਹੌਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ
ਮੇਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਆਦਿ ਤੇ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ ।

4. ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕੇਦਰ
ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ ।

5. ਮੈਗਜੀਨ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਾਉਣ ਪਿਛੋ” ਡੀ. ਪੀ.
ਆਈ (ਸਕੂਲਜ) ਵੱਲੋ ਮਨਜੂਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ
ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਕਾਗਜ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੋਟਾ ਵੀ ਮਨਜੂਰ
ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ।

6 _ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਦੇਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਦਾ ਪੈੱਡਿੰਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸ
ਸਾਲ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ।

? _ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਪਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਟਾਇ-
ਟਲ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ।

8. _ਸਾਲ ਵਿਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਕਿਤਾਬ _ ਜਰੂਰ ਛਾਪੀ
ਜਾਵੇਗੀ ।

ਇਜਲਾਸ ਦੌਰਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ :
1. ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੂਸਾਇਟੀ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਵਨਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ
ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

9. ਸੁਸਾਇਟੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸੈਘਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ
ਕਰਦੀ ਹੈ 1

9. ਭੈਣ ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਖੈਤ ਮਾਣੂੰਕੇ
ਦੀ ਮੌਤ ਤੋ ਗਹਿਰੇ ਢੁੱਖ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
4. ਸੁਸਾਇਟੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ” ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਧਰਮ
ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਢੌ'ਗ ਸਮਝਦੀ ਹੈ । ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱ=
ਖ਼ਤਾ ਦੇ ਬੁਰਕੇ ਹੇਨ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਵੱਖ ਵੱਖ
ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

8. ਸੁਸਾਇਟੀ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ/ਸਰਕਾਰੀ

ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੱਸ਼ਦਦ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ

ਅਤੇਂ ਇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ
ਗਏ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ।
ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖਿਲਾਫ ਸਖਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦ ਹੈ
6. _ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋ ਗੈਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੈਟਰ ਕੱਢ
ਕੇ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਾਠ ਕਰਮ ਦੇਣ ਦੀ ਮੈਗ
ਕਰਦੀ ਹੈ ।
7 ਸੁਸਾਇਟੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਏ ਰਾਹੀ” ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਗੈਰ-
ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਗ ਕਰਦੀ
ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲੇ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ।
8 ਸੁਸਾਇਟੀ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਾਤਪਾਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ
ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ।
9 _ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਐਦਰ
ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ
ਘੱਟ ਸਕੇ । ਰ੍

ਇਜਲਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੇ” ਚੌਰਾਨ ਬਠਿੰਡਾ ਇਕਾਈ
ਦਾ ਅਨ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ
ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਸੀ ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ 27 ਦਸੈਬਰ ਨੂੰ 8 ਵਜੇ ਸੂਬਾ ਸੱਕਤਰ
ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਭਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਜਲਾਸ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ ।

੍ ਉਨ
_ਰੋਪੜ ਜਿਲੇ 'ਚ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕੇਂਬ ਰ
1 ਡੀ. ਏ. ਵੀ. ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਰ੍
ਰੈਲੋ ਰੋਡ, ਰੋਪੜ (ਹਰ ਐਤਵਾਰ)
9 ਪ੍ਰੀਤ ਕਲੀਨਿਕ ਲੁਠੇੜੀ
ਉਤ ਮੋਰਿੰਡਾ 1 (ਹਰ ਰੋਜ਼)
3 ਭੰਗੂ ਪ੍ਰਿੰਟਰਜ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ (ਹਰ ਐਤਵਾਰ)

98/ਤਰਕਸ਼ੀਲ/ਮਾਰਚ-ਅਮ੍ਰੈਲ '93

.ਅਅਅਅ=ਅਅਅ=======ਣ

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ
। 1 ਦਾ ਜੰ ਦੀ
ਚਣ ਵਰਵਾ

ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਸੈਪਰਕ ਪਤੇ `ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ .ਕੇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ
ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ) ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਪਦੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਲਈ, ਮੈੱਬਰਸ਼ਿਪ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ
ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਉ'ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੌਰ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇੜਲੀ ਇਕਾਈ ਨਾਲ ਸੈਪਰਕ ਕਰੋ । ਕਿਸੇ ਇਲਾਕਾ
ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸੈਪਰਕ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ੂਰਤ ਵਿਚ ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇਂਦਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸੈਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
ਮੋਗਜੀਨ ਦੇ ਪਤੇ ਤੇ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਮੈਗਜੀਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ।

ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ

ਸਕੱਤਰ :

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਸਿ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ :
ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ ਗੁਰਚਰਨ ਖਮਆਣਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਰਗਾੜੀ
ਮੌਰੱਲਾ ਬੱਟਰੀ ਦਾ, 6460 ਜੁਗਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ, ੧/.>.0. ਬਰਗਾੜੀ
`ਭਚੋੜ-148103 (ਸੰਗਰੂਰ) ਮਹਿਣਾ ਚੌਕ, ਬਠਿੰਡਾ । ਜਿਲਾ ਫਰੀਦਕੋਟ
ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਕੱਤਰ : ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ : ਰੇ

ਸੁਖਦੇਵ ਧੂਰੀ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਦੇਸੀ
ਮਕਾਂਨ ਨੰ: 1/280 ਨੌੜੇਂ ਰੇਲਵੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਦਫਤਰ ਇੰਪਰੂਵਮੈਟ ਟਰੱਸਟ
ਧੂਰੀ (ਸੈਗਰੂਰ) ਰੋਪੜ ।
ਇਲਾਕਾ ਕਮੇਟੀਆਂ
੪
ਦਰਾਹਾ
ਪ੍ਰਧਾਨ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਜੇ.ਈ- ਸਕੱਤਰ : ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਮਕਾਨ ਨੰ: 77, ਵਾਂਰਡ ਨੰ: 6 ਪ੍ਰੀਤ ਡੇਅਰੀ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੋਡ,
ਦੌਰਾਹਾ-14149%7 (ਲੁਧਿਆਣਾ) ੫੧੧ ਦੋਰਾਹਾ (ਲੁਧਿਆਣਾ)
ਰ __ ਲ੍ਰਧਿਆਣਾ--

ਚ ਮੁਧਾਨ : ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ..,
ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ

ਸਿਨੇਮਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ।

6/0 ਨਿਰਮਲ ਟੇਲਰ, ਛਾਉਣੀ ਮੁਹੱਲਾ,
ਸਾਹਮਣੇ ਚਾਂਦ ਰੱ

ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਚੌਕ, ਲੁਧਿਆਣਾ ।

ਸਕੱਤਰ : ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
:$/0 ਅਮਰ ਸਿੰਘ

ਸਕੱਤਰ ; ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ

ਲਤਤਤ==ਤਤਤਤਤ=ਤ=ਤਤਤਤਤਤਤਤ=ਤਤਤਤਤਰਤਤਰਰਰਤਰਰਕਜਕਰਤਤਰਕਰਦਰ

ਜੀੰ ਰੈ

ਰਾ”
੫“.

“੮ “ 12

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਮਾ: ਸ਼ੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ
ਫੂਲ ਬਜਾਰ, ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ।

ਫੋਨ : 1061 ਪੀ.ਪੀ.

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ
5/6 ਜੁਗਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ,
ਮਹਿਣਾ ਚੌਕ, ਬਠਿੰਡਾ ।

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਮਾਸਟਰ ਪਰਮਵੇਦ
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਸਤੀ

ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ (ਸੰਗਰੂਰ)

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
£੦/ਸੀ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਧਨੋਲਾ
ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾ: ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ ਬੇਟ

ਵਾਇਆ ਬੇਲਾ (ਰੋਪੜ)

ਪ੍ਰਧਾਨ ? ਡਾਕਟਰ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਗ਼ਲੀ ਨੰਬਰ 1 ਮੁਬਾਰਕ ਮਹਲ ਏਰੀਆ

ਨੋੜੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ, ਸੰਗਰੂਰ

-ਫੌਨ ਨੰ; 3031.

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜਖਮੀ
ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ
ਰਾਹੀ ਬਸਤੀ, ਬਰਨਾਲਾ

ਰਾਮਪੁਰਾ,
ਸਕੱਤਰ : ਡਾ: ਕੇਵਲ ਕਰਿਸ਼ਨ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਾਸ ਅਫਸਰ, ਮਿੱਟੀ ਤੋ ਪਾਣੀ ਪਰਖ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ,
ਸਿ ਰਾਮਪੁਰਾਫੂਲ ।
ਬਠਿੰਡਾ
ਸਕੱਤਰ. : ਰਣਧੀਰ ਗਿੱਲਪੱਤੀ
ਪਿੰਡ ਤੋ ਡਾ. : ਗਿੱਲਪੱਤੀ
ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ।
ਲਹਿਰ'ਗਾਗਾ
ਸਕੱਤਰ : ਹੇਮ ਰਾਂਜ ਨਗਲਾ
ਪ੍ਰਬੋਧਕ

ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ

ਸਕੱਤਰ ਵਿਜੇ ਕ੍ਰਮਾਰ
6/0 ਸਵੈਨ ਸਟੂਡੀਉ
ਸਾਹਮਣੇ ਜੋਤੀ ਗੈਸ ਸਰਵਿਸ

ਰੋਪੜ

ਸਕੱਤਰ, ਡਾਕਟਰ ਜਸਵੇਤ ਸਿੰਘ
6/੦ ਸ੍ਰੀ ਰੂਪ ਲਾਲ
ਮਕਾਨ ਨੰ : &-71, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਲੌਨੀ

ਸੰਗੂਰੂਰ, ਫੋਨ ; 3੩੪9 ॥੨੭੨,
ਬਰਨਾਲਾ
ਸਕੱਤਰ : ਮਹਿੰਦਰ -ਬਿਘ...._

8-21[43 ਰਾਮ ਬਾਗ

ਬਰਗਾੜੀ
ਸਕੱਤਰ : ਕਾਕਾ ਖੁਸ਼ਵੇਤ
` 0.£.0 ਬਰਗਾੜੀ
ਜਿਲਾ [ਫਰੀਦਕੋਟ]

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਚੈਨਣ ਵਾਂਦਰ
੧ £-0- ਵਾਂਦਰ ਵਾਇਆ ਬਰਗਾੜੀ

ਮੁਕਤਸਰ (ਲੱਖੇਵਾਲੀ)

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਗਣਪਤ ਰਾਮ ਸਕੱਤਰ : ਸ਼ੀਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ

554, ਸਬ ਡਵੀਜਨ ਅਰਨੀਵਾਲਾ ੧/. ”. 0. ਭਾਗਸਰ
ਸ਼ੇਖ ਸੁਭਾਨ ਤਹਿ: ਫਾਜਿਲਕਾ ਤਹਿ: ਮੁਕਤਸਰ
੯੨੩
ਸ਼ਾਹਕਟ
ਪ੍ਰਧਾਨ : ਬਿੱਟੂ ਰੂਪੇਵਾਲੀ `_ ਸਕੱਤਰ : ਜਸਵਿੰਦਰ ਜੱਸੀ
ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕ: ਰੂਪੇਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕ: ਰੁਪੇਵਾਲੀ
ਤਹਿ: ਨਕੋਦਰ ਜਿਲਾ ਜਲੰਧਰ ਝਹਿ. ਨਕੋਦਰ ਜਿਲਾ ਜਲੰਧਰ
ਧੂਰੀ

ਪ੍ਰਧਾਨ : ਸ੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ
ਸਿੰਗਲਾ ਕਲਾਥ ਇੰਮਪੌਰੀਅਮ
ਸਬਜ਼ੀ ਮੈਂਡੀ ਧੂਰੀ

ਸਕੱਤਰ : ਰਤਨ ਸਿੰਘ
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਗਡ
ਕਕੜਵਾਲ ਰੋਡ, ਧੂਰੀ

ਡੱਬਵਾਲੀ ਕਿਲਿ ਆਂਵਾਲ)
ਪ੍ਰਧਾਨ : ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ

540 ਰਘ੍ਬੰਸ ਸਿੰਘ
੪-7.0. ਡੱਬਵਾਲੀ ਜਿਲਾ ਸਿਰਸਾ

ਸਕੱਤਰ : ਮਦਨ ਮੋਹਨ 41
ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ
੧3 6 ਸਬ ਸਟੇਸਨ

ਪਿ ਮੈਡੀ ਡੱਬਵਾਲ)
ਫਗਵਾੜਾ

॥. ਜੀ ਸਕੱਤਰ : ਜਸਵੈਤ ਸਿੰਘ

ਆ ਗੌਰਾਇਆ] 14 400144004 $/0 ਸ੍ਰ: ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਨ ਰ ਰ ੯.੮.0. ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤਹਿ: ਫਗਵਾੜਾ ਕਪੂਰਤਲਾ

ਜਲ ਰ੍ ੍

ਭਗਤਾ

ਕਨਵੀਨਰ : ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਟੈਕਨੀਕਲ ਸੁਪਰਵਾਇਜ਼ਰ
ਟੈਲੀਫੋਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਭਗਤਾ ਭਾਈਕਾ [ਬਠਿੰਡਾ]

ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਡਾਕ

€$ _ਸਾਥੀ ਜੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦਾ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ
ਧਾਰਨੀ ਸੀ । ਪਰੇਤੂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ
ਪਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪਰਚਾ
ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਤਰਕਸ਼ੀਲ
ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ । ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਘੋਖ ਘੌਖਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ
ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਜਾਪਦੇ ਨੇ। ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ
ਐਕ 93 ਵਿਚ ਸਾਂਈ ਬਾਬੇ ਦੇ ਟਰਿੱਕ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦਾ
ਆਰਟੀਕਲ ਇਕ ਨਵੇਕਲ) ਘਟਨਾ ਸੀ । ਆਸ_ਕਰਦਾ ਹਾਂ
ਕਿ ਹਰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪਾਠਕ ਜੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨਹੀ”
ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ_ਹਾਮੀ ਤਾਂ ਜਰੂਰ
ਭਰੇ ।

_ ਚੱਮ ਰਾਜ਼ ਨੰਗਲਾਂ [ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ[
69 ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰਚਾ ਤਰਕਸ਼ੀਲ
ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਚੰਗਾ ਉਦਮ ਹੈ । ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ
ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਇਸਤਰਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨ ਦਿਮਾਗ ਕੰਮ ਕਰਨਾ

`ਸੱਚਮੂਚ ਹੀ ਸਰਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ ।

--ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ
ਸੰ ਦਲ ਬਨ (ਬੱ ਦਾ $$
ਕੀ ਕਰਨਾ ਲੰੜ।ਏ
ਸਾਡੇ ਦਿਕ ਪਾਠਕ ਦਾ ਖੱਤ ਅਸੀ” ਹੂ-ਬ-ਹੂ
ਛਾਪ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਜਿਸ ਨੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਜ/ਚ
ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੁਤਤੇ ਉਠ:ਏ ਹਨ । ਅਜ“
ਹੋਰਨਾਂ ਸੂਝਵਾਨ ਮੈ'ਬਰਾਂ/ਪਾਠਕਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ
ਸੁਝਾਅ/ਵਿਚਾਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਬੱਝਵਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਲਪ
ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕੇ !

ਇਕ ਸਵਾਲ ਵਾਰ 9 ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ । (
_ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਆਪਣੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ

ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਾਉ'ਦੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜੁੜੀਵਾਦੀ ਔਧ-
ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਗੈਰ ਜਰੂਰੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ
ਦ੍ਰਿੜ ਸੈਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ । ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੈਨਕੇ ਕਿ ਕੋਈ

ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਨਹੀ" ਕੌਈੀ ਆਤਮਾਂ ਨਹੀ ਅਗਲੀ ਦਰਗਾਹ,

ਸਵਰਗ, ਨਰਕ, ਬਹਿਸ਼ਤ ਜਾਂ ਦੋਜਖ ਨਹੀ” ਮੈਨਕੋ ਚਲਦੇ ਹਾਂ
ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹਸੋਚਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ. ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ
ਗਮੀ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਦੇ 'ਜਜ਼ਨ' ਅਤੇ 'ਮਾਤਮ'
ਰਿਵਾਜ, ਰਸਮਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਰੇ ਹੋਣ ? ਜਿਥੇ ਆਸਤਕ ਲੌਕ,
ਅਤ ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਉਸਦੀ ਵਜਹ ਗੰਢ
ਅਖੰਡ ਪਾਠ, 'ਚੱਠਾ' ਜਾਂ 'ਇ਼ਿਟੀ' ਰਾਰੀ' ਕਰਦੇ ਹਨ ਵਿਆਹ
ਦੀ ਰਸਮ ਅਨੰਦ-ਕਾਰਜਾਂ ਫੇਰੇ ਜਾਂ ਨਿਕਾਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਰਨੇ ਉਪਰੰਤ ਘੜੀ ਭੰਨਣ, ਪਿੱਠ ਭਰਨ
ਤੋ ਲੈਕੇ ਫੁੱਚ ਚੁਗਣ ਤੇ ਗੰਗਾ ਪਾਉਣ ਤੱਕ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਦੁਸਰਿਰੇ ਮੌਕੇ [ਸੰਤ ਦੇ ਦਸਵੇ” ਦਿਨ ]
ਘੜੀਆਂ, ਭਾਂਡੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਰਥਾਂ ਦੇ
ਭੋਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਯਕੀਨਨ
ਸਾਡੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਆਉ ਦੇ ਹਨ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ
ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕੀ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਸ਼ਨ-ਖੁਸ਼ੀ
ਮਨਾਈ ਜਾਵੇ ? ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਹੈ ਵਿਆਹ ਆਦਿ
ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ਤੇ ਮਰਨੇ ਉਪਰੰਤ ਮਾਤਮ ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ।
ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅੰਤਿਮ ਇਕੱਠ ਕਿਵੇ”

ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਉਸ ਸਮੇ ਕੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਕੀ
ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ ਪਇਆ ਜਾਵੇ ? ਰਸਮ ਭੋਗ ਜਾਂ ਰਸਮ
ਪਗੜੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਨੂੰ _ਤਰਕਸ਼ੀਝਾਂ, ਨਾਸਤਕ ਨੂੰ ਕੀ
ਕਰਨਾ ਲੌੜੀ'ਦਾ ਹੈ ? ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਚਾਲੂ ਰਸਮਾਂ ਮਤਬਿਕ
ਹੀ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨ ਰਸ)। 7 ਦਾ
ਬਾਈਕਾਟ ਕੇਰਕੇ ਨਵੀ ਲਾਇਨ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉਹ ਨਵੀ ਲਾਇਨ ਕੀ ਹੋਵੇ ?

ਉਪਰੋਕਤ ਸਵ ਕੁਝ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਬਦਲਾ-ਤਬਦੀਲੀ

ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਵਿਹ ਸ਼ੰਤੇ-ਨਵਿਰਤ
ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣ: ਵਿਕਿਆਨਕ:ਡੇ. ਅ
ਵਧੂ ਸੋਚ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਮਲ] ਵੀਰ ਪਰ
ਸਕੀਏ ।

ਗਜ,
(ਮੁਜਾਹਰਾ ਕਰ

ਜੇਕਰ ਅਸੀ“ ਅਜਿਹੇ ਸਮ; ਤੇ ਉਹੀ (4
ਰਸਮਾਂ ਦੁਹਰਾਉ'ਦੇ ਰਹੇ ੩੧

ਅਸੀ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ
ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਤਨ ਨਰ: ਅਖਵਾ ਸਕਦੇ । _ ਊ

` ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਨ [ਚੁੱਘੇ ਕਲਾ]

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਅਜੋਕਾ ਯੁੱਗ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ, ਇਸ

ਕ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਹਨ

ਯੁੱਗ 'ਚ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨ
ਤੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਹਿ

ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀ” ਬ
'ਚੋਂ ਮਿਲੀ ਪਿਛਾਂਹਖਿੱਚੂ ਸੋ ਸੋਚ, ੍
ਤੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਕੀਤੇ ਗਏ/ਜਾ ਰਹੇ 4 ਦੀਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰ
ਸਦਕਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕੀ” ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ

ਫੇ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨੀ ਬੈਠੇਂ ਨੇ ।

੨). << ੩=- << €-੬<-
91੮1੭ 1੧[0ਸਨ1ਜ
ਦਹ ਦਿ ਨ ਮਿਥਿਹ 91.
੩" ਮੈ

ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ
ਵੱਧ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਿਨ-ਰਾਤ 'ਵਿਗਿਆਨਕ
ਯੁੱਗ' ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਟਾਹਰਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ
ਜਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਅ
ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਰੈਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਹੇ ਨੇ । ਇਹਨਾਂ
ਪ੍ਰਸਾਰ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਜਾਦੂ ਨੂੰ ਇਕ 'ਗੈਬੀ-
ਜ਼ਕਤੀ' ਵਜੋ” ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹੈ, ਮਿਥਕ 33 ਕਰੋੜ
ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮਨਘੜ੍ਹਤ ਕਥਾਵਾਂ, ਜਾਦੂ

ਦੀ ਛੜੀ ਜਾਂ 'ਭਗਤੀ' ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ 'ਸ਼ਕਤੀ` ਨਾਲ

` ਹਰ ਮਨਚਾਹੀ ਵਸਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬੇਹੂਦਾ ਕਹਾਣੀਆਂ

ਫਿਲਮਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ

ਦਲਦਲ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹੇ । ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਸੁਣੀਆਂ-

| (000090180., 71356 ੧ਿ੬60111%0 :

ਗਰਾ।੧0੨੪॥),
2081 30% 00. 22

ਦੀ ਕਵਰੇਜ ਬੜੇ

ਚ ਇਕ ਨਵੀ' ਤੋ
ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਨੇ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਦੀ
ਸਲਾਹ ਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਸਰਦ-ਰੁੱਤ ਸਮਾਗਮ ਇਕ ਦਿਨ
ਲੋਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ

ਹੈ । ਇਹ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਚ
ਕਰਦੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਕ

ਗੜੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦਾ ਪੁਚਾਰ/
ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਪਰ ਸਾਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਮਾਧਿਅਮ

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ' ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ । ਆਪਾਂ ਜਿਹੜੇ

ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਲੈਕੇ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣ `

ਤੁਰੇ ਹਾਂ, ਆਓ ! ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਤੇ

ਕਟਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਖਿਲਾਫ ਵਿੱਢੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂ ਤੇਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ

ਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਈਏ ਤੇ

_ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮੰਗ ਵੀ ਕਰੀਏ ਕਿ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ

ਪ੍ਰਗਰਾਆਂ/ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ

ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ । ੭

੮੦੦੧੦੦੧੦੦
0੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦੦ ੦੦੦੪੪

ਤੇ ਅਫਸੋਸਨਾਕ ਖਬਰ ਇਹ ਹੀ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ

ਆ __ ਦਾ